Kategorie
Ostatnie
Popularne

Białorusini w Polsce cz. 3. Lata 70., 80., 90. Powrót do korzeni

Lata 70. dla Białorusinów w Polsce to przede wszystkim koniec wspierani a inicjatyw białoruskiej mniejszości. Ponadto przyniosły one politykę ograniczającą regionalizację i przejawy decentralizacji. Władze przedstawiały Polskę jako kraj jednolity pod względem narodowości. Z wielu szkół wycofano język białoruski. Program industrializacji miast Białostocczyzny sprzyjał kolejnym falom migracji do miast i wyludnianiu wsi. Pojawiły się rozbieżności pomiędzy Białorusinami sprzeciwiającymi się usuwaniu kultury białoruskiej z Podlasia a środowiskiem prawosławnym, które nie krytykowało zmian, licząc na pozytywne konsekwencje zerwania z marginalizującym wizerunkiem mniejszości narodowej.

Deklaracje tożsamościowe w latach 70.

Podobnie jak w latach 40., ukrywano białoruski rodowód. Ze zrozumiałych przyczyn nie organizowano wtedy wielu badań socjologicznych, sprawdzających strukturę tożsamościową mieszkańców Białostocczyzny. Andrzej Sadowski przytacza jedno z nich z początku lat 70., wyróżniające następujące typy tożsamości dominujące na tych terenach: „Jestem prawosławny, jestem Polakiem (silna więź państwowa, słaba narodowa), jestem Polakiem pochodzenia białoruskiego, jestem polskim Białorusinem, jestem Białorusinem”. Każde z tych określeń odzwierciedla inny poziom asymilacji. Najczęstsza deklaracja zanotowana w przytaczanych badaniach to „Polak pochodzenia białoruskiego”1.

Wśród prawosławnej grupy wyznaniowej dominuje polska autoidentyfikacja. Polacy prawosławni odróżniają się od zamieszkujących na Podlasiu Polaków katolików, między innymi, podejściem do polskiej mitologii narodowej. Czują się także odrębni wobec białoruskich czy rosyjskich tradycji narodowych. Ich polskość występuje w połączeniu z rusko-bizantyjskim kręgiem kulturowym. Niektórzy popierają Aleksandra Łukaszenkę ze względu na jego mit wojownika o solidarność świata prawosławnego2.

W istocie zauważalna świadomość narodowa wśród podlaskich Białorusinów pojawiła się w latach 80. Budowanie białoruskiej świadomości miało miejsce głównie w Warszawie i innych, większych miastach. Białystok nie stanowił wówczas atrakcyjnego ośrodka akademickiego. Białoruska młodzież wyjeżdżała do dalej położonych miast, mających szkoły wyższe.

Powstanie Białoruskiego Zrzeszenia Studentów

Wtedy powstała alternatywa dla BTSK, której przedstawicielami byli studenci sceptycznie nastawieni wobec stowarzyszenia, odwołujący się do szerszej niż regionalna tożsamości. Podejmowali oni kwestie białoruskiego narodu, jego przyszłości, odnajdywali i popularyzowali nazwiska zapomnianych poetów i działaczy politycznych. Zaczęła funkcjonować prasa białoruska drugiego obiegu. W celu realizacji własnych pomysłów poza BTSK, młodzi powołali do życia Białoruskie Zrzeszenie Studentów, z którym współpracowało kilkaset osób. Jego utworzenie było odpowiedzią na kryzys ideowy i organizacyjny środowiska białoruskiej mniejszości lat siedemdziesiątych.

W ramach BZS organizowano wydarzenia kulturalne, turystyczne, wydawano swój biuletyn. Ich inicjatywy przybierały formy rekreacyjne. Uczestnicy poznawali najbliższą okolicę, pomniki białoruskiej kultury, architekturę, zdobywali wiedzę o historii, literaturze Białostocczyzny oraz Białorusi. Jednak w rzeczywistości PRL-u nie było miejsca na inicjatywy wykraczające poza reguły wyznaczone przez władze, dlatego organizacja studencka nie otrzymała zgody na legalizację. Jej działalność przerwało w 1981 roku wprowadzenie stanu wojennego. BZS zarejestrowano dopiero w 1988 r. i stało się ono drugą po BTSK legalnie działającą w powojennej Polsce białoruską organizacją3.

Na lata 80. przypada moment, kiedy wyznawcy prawosławia zradykalizowali się etnicznie, powracając do swoich białoruskich korzeni. Nowe pokolenie przestało odczuwać poczucie niższości z racji pochodzenia. Tematykę mniejszości poruszano w mediach lokalnych, zaczęto zauważać dyskryminacje na różnych poziomach funkcjonowania przedstawicieli odrębnej narodowości4.

Polityczna działalność Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego

Białorusini nie uczestniczyli aktywnie w ruchu solidarnościowym, byli z boku przeobrażeń w Polsce. Natomiast zwiększyła się ich polityczna działalności w demokratycznej Polsce, bazująca na ideologiach mniejszościowych. Po 89. nastąpiło ponowne zinstytucjonalizowanie aktywności Białorusinów. W 1990 roku założono partię Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne. Białorusini wzięli udział w wyborach samorządowych, w wyniku czego w kilku gminach zwyciężyli przedstawiciele mniejszości. Siły polityczne Białostocczyzny podzieliły się na trzy orientacje, odwołujące się do ideologii narodowych – białoruskiej i ukraińskiej oraz ideologii religijnej, czyli do prawosławia. Zmniejszyło to ich szanse w wyborach, dzieląc głosy elektoratu, często mającego problem z jednoznacznym opowiedzeniem się za którąś z wymienionych wartości i nadaniem jej znaczenia podstawowego.

Procesy tożsamościowe z lat 90

Jednocześnie aktywizował się znowu proces przechodzenia etnicznej mniejszości białoruskiej w religijną mniejszość prawosławną. Według badań Andrzeja Sadowskiego z 1994 roku wynika, że na terenie województwa podlaskiego można dość wiarygodnie stwierdzić, że szacunkowo 1/3 ludności prawosławnej czuło się Białorusinami, a połowa mieszkańców województwa podlaskiego wyznania prawosławnego określa siebie Polakami. Można zatem mówić o asymilacji na szeroką skalę mniejszości religijnej do narodu polskiego. Chociaż powstają wątpliwości, czy wnioski te, powstałe na podstawie analizy spisu powszechnego odzwierciedlają faktyczny stan społeczeństwa. Można zakładać bowiem, że liczba ludzi czujących się Białorusinami na tych terenach jest większa niż wynika to z deklaracji. A ukrywanie tożsamości może być powodowana poczuciem niższości, czy zapobiegliwą postawą niezdradzania swoich prywatnych osądów wobec przedstawicieli instytucji państwowych5.

Obserwując losy białoruskiej mniejszości w Polsce możemy wyróżnić dwa ważne procesy: instytucjonalizację życia mniejszości, począwszy od braku odpowiednich placówek, po inicjatywy społeczno-kulturalne, zakończywszy na instytucjach politycznych oraz proces przejścia od tożsamości wioskowej do lokalnej, następnie regionalnej, religijnej aż w końcu narodowej.


1 Zob. Andrzej Sadowski, Pogranicze polsko-białoruskie, dz. cyt., s. 19-21.

2 Zob. Eugeniusz Mironowicz, Ewolucja tożsamości ludności białoruskiej…, dz. cyt.

3 Zob. Marek Kiryluk, Uwarunkowania rozwoju ruchu białoruskiego w Polsce w latach 1981-2003, „Białoruskie Zeszyty Historyczne”, nr 23 (2005).

4 Zob. Andrzej Sadowski, Pogranicze…, s.21-23.

5 Zob. Tamże, 23-24.