Kategorie
Ostatnie
Popularne

Czego nie wiemy o języku białoruskim?

Język białoruski — jest to zespół gwar i dialektów wschodniosłowiańskich, który rozwinął się na ziemiach etnicznych ludu białoruskiego, w znacznym stopniu określając granice jego rozpowszechnienia się.

Na podstawie badań dialektologicznych możemy określić terytorium pierwotnego funkcjonowania tego języka. Są to obecne tereny państwa białoruskiego, a także ziemie leżące poza jego granicami — część Wileńszczyzny, Łatgalii, Smoleńszczyzny, Czernihowszczyzny oraz Podlasia. Do dzisiaj spotyka się inne nazwy tego języka: język ruski, język prosty, swoja mowa, język gudaski. Także wysokie literackie nazwy — język krewicki, język wielkolitewski.

Ponad 200 lat rusyfikacji, a w największym stopniu kolektywizacja oraz  represje stalinowskie, przyczyniły się do zaniku języka i na dzień dzisiejszy posługuje się nim zaledwie nieco ponad 20 procent Białorusinów. Oprócz Białorusinów jest to język białoruskich i części litewskich Polaków 1 oraz białoruskich Tatarów. Na tych ostatnich trzeba zwrócić uwagę, bo ich ślad jest bardzo istotny w dziejach języka białoruskiego. O tym później.

W wersji pisanej język ten znany jako współczesny literacki język białoruski. Inną wersją literacką języka białoruskiego jest dawny język ruski, używany jako urzędowy w Wielkim Księstwie Litewskim aż do początku XVIII w. Współczesny język literacki jest używany głównie jako język pisany, urzędowy: w mediach, w internecie, mutatis mutandis jest to również język literatury pięknej. Mimo tego, że właśnie w wersji literackiej język białoruski jest wykładany w szkole, ilość użytkowników, którzy orientują swoją mowę na formę literacką języka jest wciąż znikoma. Dlatego wraz z zanikiem wsi i gwar wiejskich szybko zmniejsza się ilość użytkowników języka.

Chociaż nazwa „język białoruski” spotyka się w dokumentach już od XVI w., jednak we współczesnym znaczeniu używamy jej faktycznie od połowy XIX w. W XVI w. nazwa ta odnosiła się po prostu do języków wschodniosłowiańskich Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tym terminem mógł być nazywany również język ukraiński, a występowanie owej nazwy w Wielkim Księstwie Litewskim było raczej rzadkie. Powszechniejsza była nazwa „język ruski”, którą oprócz języka urzędowego określało się również wszystkie języki i liczne mówione gwary wschodniosłowiańskie na terenach Litwy i Korony. 2

Nazwa i tradycja

Francišak Bahuševič

źródło: wikipedia

Sprawiedliwie można stwierdzić, że jeden z „ojców założycieli” współczesnej białoruszczyzny Franciszek Bahuševič postawił wszystkie kropki nad „i”, wydając swoje słynne dzieło „Dudka białoruska”, gdzie w przedmowie napisał:

Bracia mili, dzieci ziemi matki mojej! Wam ofiarując pracę swoją, muszę z wami pomówić o  naszej doli-niedoli, o odwiecznej mowie naszych ojców, którą my, ale nie jedynie my sami, językiem  chłopskim nazywamy. A nazywa się ten język białoruskim. Sam kiedyś myślałem, że język nasz jest chłopski i tyle! Ale daj Boże zdrowia dobrym ludziom, którzy nauczyli mnie czytania i pisma, i od tej pory w wielu miejscach bywałem, dużo widziałem i czytałem, i przekonałem się, że język nasz jest  w równym stopniu ludzki i pański jak i francuski albo niemiecki, albo inny jakiś. Czytałem czy mało starych papierów, po dwieście, po trzysta lat temu pisanych w naszej ziemi, a pisanych przez wielkich panów, a naszym językiem — czyściutkim, ot jakby teraz pisano.

W tym jednym akapicie Franciszek Bahušewič stwierdził dwie bardzo ciekawe rzeczy:

  1. Zespół gwar i dialektów, które uformowały się na białoruskiej ziemi nazywamy językiem białoruskim.
  2. Język białoruski jest tożsamy językowi urzędowemu Wielkiego Księstwa Litewskiego („językowi ruskiemu”) i niczym się nie różni od niego.

Wybitny rosyjski lingwista Andriej Zalizniak mówi, że język istnieje tyle, ile istnieje jego nazwa. W przypadku języka rosyjskiego nazwa faktycznie stanowi kontynuację pomiędzy współczesnym rosyjskim, a dawnym „językiem ruskim” — po rosyjsku określa się te języki jednym słowem „russkij”. W naszym przypadku, jednak, wyjątkowo to stwierdzenie nie jest do końca słuszne. Bahušewič „promując” nową nazwę, nie chce, żeby to było czymś nowym. Zakładając gmach nowej tożsamości, przypomina, na jakich podwalinach buduje ten gmach, i że nie zaczyna od zera.

Dawne rękopisy i starodruki faktycznie świadczą o tym, że przez ostatnie 500 lat żywy język białoruski prawie się nie zmienił.

Kitaby

źródło: history-belarus.by

Wyróżnić trzeba pisma tatarskie — religijne teksty islamskie, pisane po białorusku alfabetem arabskim. System ortograficzny, oparty o alfabet arabski był wolny od wszelakiej tradycji piśmienniczej i dlatego oddawał słowa co do dźwięku tak jak one były wymawiane w żywym języku XVI-XVIII ww. Tego nie można powiedzieć o ortografii cyrylickiej, która, jakkolwiek odzwierciedlała praktykę językową tamtych czasów, niosła jednak na sobie ciężar dawnej tradycji piśmienniczej, przez co obraz żywego brzmienia tamtych tekstów jest nieco zatarty.

Dawne dzieje języka na tle wschodniosłowiańskiej różnorodności lingwistycznej.

Oficjalna wersja powstania języka białoruskiego, przyjęta jeszcze za czasów carskich, mówi nam, że był kiedyś jeden „język ruski”, który w momencie najazdów tatarskich powstania Wielkiego Księstwa Litewskiego rozpadł się na rosyjski, ukraiński i białoruski.

Białoruski badacz Fiodar Klimčuk słusznie zauważa, że o jedności literackiego języka ruskiego możemy mówić tylko w kontekście języka pisanego, który tworzył się w dużym stopniu na wzór cerkiewnego języka południowosłowiańskiego, starobułgarskiego (SCS). Nie jest możliwe, żeby na tak ogromnym terenie, z nierozwiniętym systemem komunikacji i szkolnictwa istniał jeden język. Tym bardziej nie jest możliwe, żeby jakiś język rozpadł się w pewnym tak krótkim okresie. Jeżeli chodzi o język pisany, to na terytorium Białorusi już w dawnych czasach można zauważyć nawet w nim specyficzne cechy białoruskiego języka mówionego. Tak pisze o tym białoruski badacz:

Język znacznej ilości zabytków piśmiennictwa często nazywa się „dialektem połocko-smoleńskim”. Napisane one są przeważnie na ziemiach etnicznej Białorusi. System tego języka jest tym samym systemem, co i w innych tekstach, napisanych językiem staroruskim. Jednak w kancelaryjnym „dialekcie połocko-smoleńskim” są białoruskie cechy językowe. 3

Najnowsze badania nad gramotami na brzozowej korze, które archeologowie wciąż znajdują przy wykopaliskach dawnych grodów ruskich, pokazują nam, że faktycznie nie było językowej jedności. W Nowogrodzie w XI w. mówiono bardzo specyficznym językiem słowiańskim, który zachował najbardziej archaiczne cechy. Wśród nich brak palatalizacji — przejścia [k] – [c], [g, h] – [dz, ż, ź], [ch] – [sz, ś]. W tym języku odpowiedniki „cały”, „szary” brzmią jako „kele”, „chere”. To by świadczyło, że język nowogrodzki wyłonił się nie z jakiejś jedności ruskiej, tylko bezpośrednio z języka prasłowiańskiego. 4

Niemniej ciekawe są badania graffiti Katedry Sofijskiej w Kijowie. Te z kolei pokazują, że stolica Rusi Kijowskiej w XI w. mówiła językiem, w dużym stopniu przypominającym współczesny język ukraiński. Niektórzy badacze zauważają cechy tego języka również w pewnej ilości „gramot”. 5

Jeżeli chodzi o białoruskie dawne dzieje, to świadkiem historii języka białoruskiego można nazwać białoruską geografię lingwistyczną. Granice pomiędzy dialektami języka białoruskiego nadal przechodzą według dawnych granic plemion słowiańskich, z których wyłonił się później lud białoruski. Prawdopodobnie właśnie języki dawnych plemion słowiańskich z pewnym udziałem substratu bałtyckiego oraz innych czynników utworzyły ten system gwar i dialektów, który obecnie nazywamy językiem białoruskim. 6

Białoruski badacz Fiodar Klimčuk zauważa, że o jedności językowej dawnych plemion białoruskich można mówić już od samego początku. Historyk stwierdza, że w żywym języku nie jest możliwa rewolucja i jeżeli przez 500 lat język białoruski się nie zmienił, to możemy być pewni, że przez poprzednie 500 lat też istniała jakaś stabilność w tej kwestii. Jaka może być przyczyna jedności gwar białoruskich już w tak dawnych czasach? Dużo ciekawej wiedzy można zaczerpnąć z danych archeologicznych. Analizując dane archeologiczne, historyczne i lingwistyczne badacz stawia tezę, że gwary białoruskie mogły się uformować około VIII w, czyli tuż przed powstaniem opisanych w kronikach plemion:

Co mogło doprowadzić do zjednoczenia wspólnoty gwar krewickich, drehowickich oraz rodzimickich? Bez wątpienia była to wspólnota etniczno-językowa, która uformowała się jeszcze przed powstaniem plemion Krewiczów, Drehowiczów oraz Rodzimiczów. (…) Powstanie tych plemion poprzedzała epoka bancerowsko-tuszemlińska. Był to czas pewnej stabilizacji i jednoczenia się ludności, ponieważ na całym terenie Białorusi istniała wtedy jednolita kultura. 7

Widzimy, że dzieje języka białoruskiego są dawne i burzliwe, a język literacki, który zaczął być aktywnie używany w XIX w. to jest jedynie wierzchołek góry lodowej. Do dzisiaj można się jeszcze spotkać z określeniem „język prosty”, zwłaszcza poza granicami państwa białoruskiego, oraz z innymi przeróżnymi określeniami jak współczesnymi, tak i historycznymi, ale warto wiedzieć, że cały czas to ten sam język dawnych gramot księstw ruskich, Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego i Franciszka Bahuševiča, który w końcu nadał temu zjawisku ostateczną i aktualną dzisiaj nazwę.

Zdj. Cyrylica gotycka z dokumentu Trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1590r. Źródło:http://pergamentai.mch.mii.lt/

Notes:

  1. Patrz: Wywiad z Mirosławem Jankowiakiem: http://zw.lt/opinie/jankowiak-mowa-prosta-jest-dla-mnie-synonimem-gwary-bialoruskiej/
  2. Patrz: Алесь Белы, Хроніка Белай Русі, Mińsk 2000
  3. http://mowaznaustwa.ru/2009/02/17/f-klimchuk-da-glotagenezu-belarusa%D1%9E/
  4. Patrz: https://www.youtube.com/watch?v=7G_QD1603yo
  5. Patrz: https://www.youtube.com/watch?v=WCg7hEl-kfw
  6. Patrz: Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak, Dialektologia białoruska, rozdział III: Gwary białoruskie jako odzwierciedlenie osadnictwa plemion białoruskich oraz procesów migracyjnych Słowian i Bałtów; str. 33-65; Warszawa 2012
  7. Fiodar Klimčuk, ibidem