Kategorie
Ostatnie
Popularne

Dlaczego Litwini zostali Białorusinami?

Autor: Dzianis Marcinovič
Tłumaczenie: Aleksandra Sliziuk

Pytanie w tytule, to jeden z kluczowych problemów białoruskiej historii. Litwini są jedną z niewielu (jeśli nie jedyną) wspólnot Europy, która w czasach nowożytnych straciła własną nazwę i przekształciła się w Białorusinów. W związku z czym ich potomkowie nie mogli utożsamiać historii państwa własnych przodków (Wielkiego Księstwa Litewskiego) ze swoim życiem, dlatego dziedzictwo tego kraju zaczęło być utożsamiane z sąsiadami (współczesnymi Litwinami). Możliwe że ten tekst jest tylko subiektywną próbą wyjaśnienia tego procesu.

To co wspólne w historii Słowian

W historii bodajże wszystkich słowiańskich narodów, oprócz Rosji, można doszukać się wielu podobieństw (nie będziemy zagłębiać się w dyskusję o wpływie ludów Ugrofińskich na formowanie się rosyjskiego etosu). Wszystkie słowiańskie narody przechodziły w swojej historii okres rozkwitu (tak zwany „złoty wiek”), kiedy granice ich państwa były znacznie szersze od współczesnych i zajmowały sąsiednie regiony (Serbia – za Stefana Duszana, Czechy – za Karola ІV іtd.) W czasach nowożytnych wszystkie narody trafiły pod wpływ jednego z imperiów – Osmańskiego, Austriackiego, Rosyjskiego lub Niemieckiego (w ostatnie, po dołączeniu innych niemieckich terenów, przekształciły się Prusy). Panowanie imperium wiązało się z językowymi, kulturowymi lub religijnymi prześladowaniami. Na początku XIX wieku niezależna była jedynie Rosja, która sama kontrolowała Białorusinów, Ukraińców, a później i część Polaków.

Ruch narodowy, który miał swój początek w XVIII-XIX w., chyba we wszystkich słowiańskich państwach przeszedł podobne etapy rozwoju. Na początku jego przedstawiciele ograniczali się do odrodzenia języka i kultury (np. czescy, słoweńscy czy chorwaccy działacze narodowi). Następnie poruszana była kwestia autonomii. Ruch narodowy przez pewien czas rozwijał się w ramach federalizmu (np. idee pansłowiańskiej federacji), a dopiero później zaczęło pojawiać się dążenie do niezależności.

Tereny białoruskie charakteryzowała podobna sytuacja. Rozkwit państwa w czasach Witolda, stopniowy upadek Wielkiego Księstwa Litewskiego, polonizacja w okresie istnienia Rzeczypospolitej i w rezultacie – zależność od Polski. Charakterystyczną cechą rozwoju kraju stało się jego przyłączenie do Imperium Rosyjskiego (choć podobny przykład już miał miejsce w historii: Chorwacja początkowo była podporządkowana Węgrom, a potem w składzie tego państwa została przyłączona do Austrii).

W pierwszej połowie XIX wieku, w środowisku spolonizowanej litewskiej elity, zauważalny był stopniowy wzrost zainteresowania własną kulturą i językiem, co znalazło odzwierciedlenie w zbieraniu folkloru i badaniach naukowych. Jeśli chodzi o działalność polityczną, to na początku rozwijała się w ramach ruchu na rzecz odrodzenia Rzeczypospolitej w granicach z 1772 roku, ale już podczas powstania z 1863 roku, Kastuś Kalinowski domagał się, na posiedzeniach Litewskiego Prowincjonalnego Komitetu, przyznania prawa Litwy-Białorusi do stworzenia samodzielnego państwa. Tym sposobem, wewnętrzna ewolucja litewskiego ruchu narodowego w połowie XIX wieku całkowicie odpowiadała ogólnosłowiańskim tendencjom.

Wpływ powstania Kalinowskiego

Wincenty Konstanty Kalinowski, 1863

Wincenty Konstanty Kalinowski, 1863

Bezwzględne zdławienie powstania 1863 roku, zupełnie zmieniło sytuację polityczną. 128 ludzi skazano na śmierć, ponad 900 zesłano na katorgę, ok. 12,5 tysiąca wysiedlono, w tym 500 – zesłano na Syberię. Wielu uczestników powstania emigrowało za granicę, a w kraju do początku lat 70. XIX wieku, utrzymywany był stan wojenny. Taka sytuacja bardzo opóźniła rozwój narodowej idei. Następnym jej etapem stało się żądanie autonomii Białorusi, z którym w 1884 roku (20 lat po powstaniu!) wystąpiła grupa „Homan”. Ale takie idee rozprzestrzeniały się w społeczeństwie bardzo powoli. Jeszcze na początku XX wieku proces narodowotwórczy na tym obszarze znajdował się na poziomie regionalnym.

Nie bez powodu, Białoruska Socjalistyczna Hramada, domagała się wolnego samostanowienia oraz narodowej i kulturalnej autonomii narodów znajdujących się w składzie Rosyjskiej federacyjnej demokratycznej republiki (program z 1906 roku). W latach 1915-1917 podnoszone były idee odrodzenia Wielkiego Księstwa Litewskiego jako konfederacji Białorusinów i Litwinów. Dopiero w 1918 r., wraz z proklamowaniem Białoruskiej Republiki Ludowej, miał miejsce ostateczny i całkowity zwrot w kierunku narodowej idei. Okazuje się, że ponad pół wieku po powstaniu Kalinowskiego narodowa idea nareszcie powróciła do wcześniejszego etapu rozwoju – jednak z zasadniczą różnicą: kiedy do roku 1863 mowa była o Litwinach i Białorusinach, to po rewolucji 1917 roku – tylko o Białorusinach.

Zmiana liderów ruchu narodowego

Dlaczego tak się stało? Po powstaniu 1863 roku nastąpiła zamiana grupy społecznej, która stała na czele ruchu narodowego. Wcześniej przywództwo obejmowała nieliczna elita, przeważnie litewska szlachta – osoby, które były świadome swojego związku z tradycjami Wielkiego Księstwa Litewskiego i były wyrazicielami narodowych idei.

Kiedyś historyk Hienadź Sahanovič tak napisał o czasach Imperium Rosyjskiego: ”Patriotyzm państwowy nie pozwolił na rozwój patriotyzmu narodowego, po prostu go zdusił”. Właśnie elita szlachecka mogłaby zadbać o zapewnienie ciągłości między przeszłością (Wielkie Księstwo Litewskie) a przyszłością współczesnych białoruskich ziem. Represje, które miały miejsce po powstaniu z 1863 roku, faktycznie całkowicie zniszczyły tą nieliczną warstwę społeczeństwa, natomiast jej reszta została wyłączona z życia politycznego.

Drugim kandydatem na lidera mogłaby zostać narodowa burżuazja. Jednak taka nie zdążyła się ukształtować. Jednym z powodów tego stanu rzeczy jest fakt, iż w związku z powstaniem z 1863 roku burżuazyjne z natury reformy Aleksandra II były przeprowadzane na terytorium Białorusi z opóźnieniem czy ograniczeniami (sądowa, miejska, szkolna, reforma cenzury), a reforma rolna została zrealizowana praktycznie dopiero w 1911 roku. Spowolniło to rozwój regionu w drugiej połowie XIX wieku, doprowadziło do słabego rozwoju przemysłu i powolnego formowania podstaw świadomości obywatelskiej.

Dlatego przywództwo w ruchu narodowym przeszło do tzw. raznoczyńców (ludzi z różnych klas), którzy kontynuowali walkę z władzą carską. W latach 80. XIX wieku członkami ruchu narodowego było wielu ludzi pochodzących ze wschodniej Białorusi (М. Sudziloŭski, S. Kavalik, R. Isajeŭ, J. Breszka-Braszkoŭska, A. Boncz-Asmaloŭski, H. Hielfman, I. Hrynjavicki) ale w walce politycznej nie akcentowali swojego białoruskiego pochodzenia, a opowiadali się za rozwiązaniem problemów całego Imperium Rosyjskiego bez uwzględnienia białoruskiej specyfiki.

Może lista tych nazwisk to jedynie zbieg okoliczności? Oczywiście swoja rolę w ignorowaniu przez nich kwestii białoruskiej odegrały dwa czynniki. Po pierwsze istnienie tzw. strefy osiedlenia, której istnienie mimowolnie skłaniało Żydów (których przedstawiciele byli wśród wymienionych osób) do walki o sprawiedliwość społeczną. Drugie wyjaśnienie to osobliwości rozwoju rolnictwa w regionie. We wschodniej części Białorusi dominowała wspólna własność ziemska, a narodowcy uważali, że “komórką” nowego społeczeństwa powinna zostać właśnie społeczność wiejska. Dlatego we wspomnianym regionie takie poglądy trafiły na podatny grunt. Ale głównej przyczyny faktu, że Białorusini brali udział nie w litewskim, a w ogólnorosyjskim ruchu narodowym, trzeba doszukiwać się gdzie indziej.

Białoruska strategia

Represje, które miały miejsce po powstaniu z 1863 roku, przerwały więź nielicznej elity z czasami Wielkiego Księstwa Litewskiego. Procesy narodowotwórcze zostały „wyrwane z korzeniami”, dlatego pracę trzeba było zaczynać od zera. Ale u przedstawiciel raznoczyńców brakowało pamięci o Wielkim Księstwie Litewskim. Dlatego nie uświadamiali sobie swojego związku z Litwinami i dziedzictwem ich państwa. Swoje zadania przedstawiciele raznoczyńców musieli rozwiązywać w ramach ogólnorosyjskiego ruchu. Właśnie z tego powodu, na początku lat 70. XIX wieku, ruch narodowy poniekąd doświadczył „resetu”. Na początku rozwijał się w ramach ogólnorosyjskiego. Jednocześnie kontynuowano badania kraju (tylko nie ze strony polskojęzycznych i rosyjskojęzycznych badaczy). Następnie podkreślane było żądanie autonomii – rozwoju w składzie federacji – a w końcu, niezależności.

Kiedy ruch narodowy znalazł się na etapie dążenia do autonomii, powstała potrzeba uświadomienia sobie własnej odrębności i braku podobieństwa do Rosjan, ale również bliskości z nimi, bo przypomnę, rozwój ruchu narodowego odbywał się w granicach ruchu ogólnorosyjskiego. Tak zaczęto wykorzystywać terminy „Białoruś” i „Białorusini”, znane już wcześniej w społeczeństwie (skąd się wywodzą i w jaki sposób się rozpowszechniały to osobny temat). Dlatego, podczas procesu kształtowania się narodu, w świadomości ludzi utrwaliła się nazwa „Białorusini” i powrócić do „Litwinów” było już za późno.

Zresztą, nam się jeszcze poszczęściło. Białorusini dosłownie zdążyli w ostatniej chwili i po półwieku (od lat 70. XIX w., do rewolucji 1917 r.) przeszli drogę, którą inne narody pokonywały w znacznie dłuższym czasie. Tak, mogliśmy pozostać Litwinami, ale mogliśmy tez zamienić się w Polaków czy Rosjan. Wyszedł pośredni wariant. Ale właśnie z tego powodu, w drugiej połowie XIX- początku XX wieku wyszedł na jaw szereg problemów (w tym słaba świadomość narodowa i brak powiązania z przeszłością i czasami Wielkiego Księstwa Litewskiego), które potem nie raz wpłynęły na bieg białoruskiej historii.

Źródło: http://budzma.by/news/dzyanis-marcinovich-chamu-licviny-stali-byelarusami.html

Obrazek główny:  Herb Wielkiego Księstwa Litewskiego – „Pogoń” ze Statutu Litewskiego (1588)