Kategorie
Ostatnie
Popularne

Romantyzm na ziemiach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów cz. II

Na proces rozwoju kultury Białorusi w XIX wieku wielki wpływ miały idee Oświecenia i Romantyzmu. Dołączenie do imperium rosyjskiego nie wpłynęło istotnie na stan oświaty. System szkolnictwa, podstawą którego w dalszym ciągu była słynna Komisja Edukacji Narodowej, nadal rozwijał się w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku. Centrum nauki i życia kulturalnego na obszarach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego był utworzony w 1803 roku Uniwersytet Wileński. Uczelnia znajdowała się na pierwszym miejscu w imperium rosyjskim pod względem ilości studentów. Tu wykładali tacy wybitni uczeni jak filozof, astronom i matematyk Jan Śniadecki, jego brat biolog Jerzy Śniadecki, botanik Stanisław Jundziłł i wielu innych. Po powstaniu 1831 roku Uniwersytet Wileński został zamknięty przez rząd carski jako siedlisko buntowniczych idei, a nauka w średnich i podstawowych szkołach przeszła na język rosyjski. Po zamknięciu Uniwersytetu centrum naukowo- kulturalnego życia stały się wydawnictwa „Atheneum”, „Teki Wileńskie”, „Rubon” i inne. Tu drukowano różnorodne artykuły naukowe, poświęcone historii i kulturze Białorusi. Najbardziej znanymi i aktywnymi wydawcami takich czasopism byli pisarz Ignacy Kraszewski i etnograf, archeolog i historyk Adam Kirkor. 1

Idee romantyzmu poruszyły sferę historycznego poznania. Historia stopniowo zaczęła zmieniać się w samodzielną dyscyplinę naukową. Kiedy w XVIII wieku badaniem przeszłości zajmowali się filozofowie, to w pierwszej połowie XIX wieku zjawiają się specjaliści- historycy. Najpierw na uniwersytetach, w tym właśnie przede wszystkim na Uniwersytecie Wileńskim, funkcjonowała katedra historii powszechnej, w której sformowała się grupa profesorów historii. 2 W ścianach uniwersytetu dynamicznie rozwijała się historiografia Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do najwybitniejszych z historiografów należeli: Józef Lelewel, Ignacy Daniłowicz, Ignacy Anacewicz, Józef Jaroszewicz. W przebudzeniu w społeczeństwie zainteresowania kulturowym dziedzictwem Wielkiego Księstwa Litewskiego i starobiałoruskiej piśmienniczej tradycji wielką rolę odegrał znany slawista Michał Bobrowski. Wielu z wykładowców Uniwersytetu Wileńskiego pochodziło z duchowieństwa unickiego (Bobrowski, Danłowicz, Anacewicz, Jaroszewicz, Sosnowski). Według niektórych historyków, właśnie w tym środowisku miały początek białoruskie idee narodowe. 3

Adam Honory Kirkor, źródło: wikipedia

Adam Honory Kirkor

Pojawia się równocześnie nowa funkcja historycznego poznania – formowanie się narodowej tożsamości, przede wszystkim narodowo-państwowej. Dla ziem białorusko- litewskich ten problem nabrał aktualności ze względu na to, że pod koniec XVIII wieku z politycznej mapy świata zniknęła Rzeczpospolita, w której Wielkie Księstwo Litewskie zachowywało elementy samodzielności państwowej. Dlatego oczywista jest pozycja profesora І. Anacewicza, który jako jeden z pierwszych zaczął wykładać studentom specjalne kursy z historii Księstwa. Właśnie w tym czasie amator historii Teodor Narbutt opublikował dziewięciotomową Starożytną historię narodu litewskiego. Wydanie to symbolizowało zainteresowanie miejscowej szlachty przeszłością swojej ojczyzny, której oni nie utożsamiali z Polską. Profesor prawa karnego i cywilnego Uniwersytetu Wileńskiego Józef Jaroszewicz, aktywnie zajmował się badaniem starożytnej historii Wielkiego Księstwa Litewskiego. W latach 1844–1845 pojawiła się znacząca publikacja Obraz Litwy z punktu widzenia cywilizacji od najstarożytniejszych czasów do końca XVIII wieku. To wydanie odzwierciedliło istotny progres w rozwoju historycznej nauki Białorusi i Litwy. Jaroszewicz jako pierwszy z białoruskich historiografów zaczął rozumieć historyczną naukę jako cywilizacyjne prawo rozwoju edukacji społeczeństwa. Jego periodyzacja była nowym zjawiskiem, na ile wszyscy badacze kończyli przedstawianie historii Wielkiego Księstwa Litewskiego na Unii lubelskiej, Jaroszewicz doprowadził tą historię do końca XVIII wieku. Inny historyk Uniwersytetu Wileńskiego – Ignacy Daniłowicz, który zajmował się latopisami Wielkiego Księstwa Litewskiego, wspólnie z Michałem Bobrowskim, opublikowali w 1827 roku Supraski latopis pod nazwą Latopis Litwy i Ruska Kronika. Michał Bobrowski – slawista, historyk słowiańskiej kultury, który także zajmował się poszukiwaniem historycznych źródeł, stworzył Kurs słowiańskiej bibliografii – fundamentalną pracę, w której opracowana została pełna analiza słowiańskich pomników cyrylicznego pisma. Prace i działalność Bobrowskiego stały się początkiem światowego słowianoznawstwa. Wpłynął również na powstanie nowego kierunku w humanistycznych naukach – białorusoznawstwa. 4

Konstanty Tyszkiewicz, źródło: wikipedia

Konstanty Tyszkiewicz

Znaczący wkład w rozwój białorusoznawstwa wnieśli również tacy wybitni badacze jak bracia Eustachy i Konstanty Tyszkiewiczowie, Adam Kirkor i wielu innych. W periodycznych wydaniach Wilna, Petersburga, Moskwy i Warszawy, w tym czasie wychodziła duża ilość materiałów poświęconych białoruskiemu folklorowi, językowi, zwyczajom i tradycjom. W 1840 roku polityczny emigrant Aleksander Rypiński wydał w Paryżu pracę badawczą dotycząca folkloru Białoruś. W pracach Pawła Szpilewskiego poruszany był problem pochodzenia języka białoruskiego i jego miejsca wśród innych słowiańskich języków. Aktywne badania języka białoruskiego wiedli Stanisław Mikucki i Iwan Nosowicz. 5

Romantyczna historiografia sprzyjała powstaniu nowego gatunku literackiego – powieści historycznej. Za jego prekursora na terytorium Polski, Litwy i Białorusi uważa się Józefa Kraszewskiego – pisarza i historyka. Józef Ignacy Kraszewski urodził się w 1812 roku. Był podlaskim, a później wołyńskim ziemianinem, wychowankiem Uniwersytetu Wileńskiego, którego jednak nie ukończył, gdyż przeszkodziło mu w tym kilkunastomiesięczne więzienie po wybuchu powstania listopadowego. Po przeprowadzeniu się na wieś Kraszewski rozpoczął swą wielokierunkową działalność pisarską na polu powieści i publicystyki, którą uprawiał na łamach „Tygodnika Petersburskiego” – najlepszego wówczas czasopisma polskiego, wydawanego w stolicy imperium rosyjskiego. Następnie zainicjował wydawanie czasopisma naukowego „Athenaeum”, w którym zdołał skupić sporą liczbę miłośników literatury i nauki. Napisał wiele prac naukowych, historyczno-archeologicznych i historycznoliterackich. 6

Strona tytułowa do wydania z 1882 roku, źródło: wikipedia

Strona tytułowa do wydania z 1882 roku

Historia ziem białorusko-litewskich stała się głównym tematem jego licznych historycznych powieści. Wśród nich wymienić należy: Starą baśń, Kunigasa, Powieść z podań litewskich, Pana Twardowskiego, Ostatniego z książąt słuckich, Króla w Nieświeżu. Przygotował także szereg prac historycznych, takich jak Starożytna Litwa. Jej historia, prawo, języki, wiara, zwyczaje, pieśni, Sztuka u Słowian, szczególnie w Polsce i przedchrześcijańskiej Litwie. Pisał również reportaże krajoznawcze. Kraszewski dużo wędrował po ziemiach białoruskich i zostawił ciekawe notatki z tych podróży, które mają charakter beletrystyczny. Obok pięknych, bogatych opisów przyrody pisarz przedstawił cenne informacje dotyczące życia chłopów, ich zajęć, pracy, mieszkania, ubrania i jedzenia. Napisane są z liberalnego punktu widzenia: polski pan i białoruski chłop – członkowie jednej rodziny. Zaznaczał w nich że to nie dobry pan – a zły ekonom jest winny ciężkiej sytuacji chłopa. 7

Szczególne zainteresowanie badacza wzbudzała historia kultury i trybu życia mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVIII wieku. Swoje badania zamieścił w pracy Polska w czasie trzech rozbiorów. Pisarz wzywał do kompleksowego zapoznania się z kultura ludową. Tą zasadą kierował się przy pisaniu czterotomowej pracy historycznej Wilno od jego początku do 1750 roku. 8

Pan Tadeusz, 1834, tom I, strona tytułowa, źródło: wikipedia

Pan Tadeusz, 1834, tom I, strona tytułowa

Zainteresowanie historią obejmowało duże koła wykształconego społeczeństwa. Historycy-romantycy dążyli do odnowienia niepowtarzalnych cech duchowego bogactwa ludzi przeszłości, ich trybu życia, ubrania. Tematyka historyczna pojawia się również w poemacie Dziady, Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz. Ostatni utwór nazwano encyklopedią życia Litwinów. Znajdując się za granicą, w 1830 roku Adam Mickiewicz rozpoczął pracę nad Historią Polski, dramatami Konfederaci barscy i Jakub Jasiński. 9

W 1823 roku w Wilnie Adam Mickiewicz napisał swój sławny poemat Grażyna, w którym ożywa starożytna historia białorusko-litewskich ziem. Patriotyzm zostaje tu uosobiony w obrazie nowogródzkiej księżnej Grażyny, która przeobrażając się w wojownika, nie zna litości, gdy jej ziemi zagraża niebezpieczeństwo. 10

Cechą twórczości Mickiewicza jest nieakceptowanie rosyjskiego imperializmu, co wyraźnie widać w Ustępie w cz. III Dziadów, gdzie pisze o Petersburgu jako mieście, które zbudowane z rozkazu cara w zimnym, nieprzyjaznym człowiekowi klimacie, na bagnistych nieurodzajnych terenach, wzniesione zostało za cenę życia, wielkiego wysiłku oraz cierpienia wielu ludzi. Jego fundamenty tworzy 100 tys. palów i ciała 100 tys. chłopów. Petersburg to symbol wszechmocy i despotyzmu cara. Miasto to wyrosło z kaprysu cara, który nie liczy się z wolą poddanych, lecz kieruje się własnymi upodobaniami. Dlatego miasto to nie może nieść w sobie twórczo-humanistycznego początku. 11

Mimo niesprzyjających warunków, jakie nastąpiły po zamknięciu Uniwersytetu Wileńskiego, kontynuowano studia nad historią Białorusi. Szczególne znaczenie miały Historyczne dane o znakomitych miejscach Białorusi z dołączeniem i innych danych, które odnoszą się do niej M. Bez-Karniłowicza i Przegląd historii Białorusi od czasów starożytnych W. Turczynowicza. Faktycznie po raz pierwszy w tych książkach historia Białorusi była osobnym przedmiotem badań. Turczynowicz, na przykład, informował, że „Białoruś ma własną historię”. 12

Powrót do historii, podkreślanie dawnej wielkości swojego kraju, było bardzo istotnym elementem dla narodu pozbawionego państwowości. Rosyjski historyk М. Каrew zauważył „Tragiczny los ziemi ojczystej zmusił ich do przeniesienia swoich sympatii w przeszłość, i porównując z nim bolesną teraźniejszość, zrobić z tej przeszłości przedmiot półreligijnego kultu. W tej epoce przedstawiciele nacji odczuli krzywdę, współczucie dla siebie samych, żal po utraconym politycznym istnieniu i wszystko to odbiło się na historiografii, początkiem idealizacji byłej Rzeczypospolitej”. 13

Kierując się potrzebami społecznymi wielu z filomatów zaczęło badać szczególne okresy historii Wielkiego Księstwa Litewskiego i w ogóle zainteresowali się przeszłością ojczystego kraju. Trzeba zaznaczyć, że poglądy filomatów na historię i naród rozwinęły się pod wpływem idei Lelewela, którego wykłady cieszyły się ogromną popularnością wśród młodzieży studenckiej. Idee Lelewela o roli narodowych mas i o znaczeniu politycznych wolności przyspieszały aktywowanie się społecznej świadomości filomatów, którzy dążyli do znalezienia dróg, jakie umożliwią wyzwolenie ojczystego kraju i zmienią złą sytuacje chłopów, pozbawionych elementarnych praw człowieka. 14

Władysław Syrokomla, źródło: wikipedia

Władysław Syrokomla

Badania historyczne stały się „wizytówką” Władysława Syrokomli, nazwanego przez potomków „wioskowym lirnikiem”. Poeta dał wysoką ocenę językowi białoruskiemu: ”Cudowne to odgałęzienie języka słowiańskiego – krywicki dialekt! I stare! Bo to język naszego Litewskiego Statutu, naszego prawodawstwa na przestrzeni dwóch wieków, XVI i XVII. A jak szeroko był wykorzystywany! Śmiało można powiedzieć, że posługiwali się nim trzy czwarte mieszkańców dawnej Litwy – naród, szlachta i panowie”. 15

Romantyzm spowodował duże zainteresowanie Syrokomli ludowym życiem i ludową poezją, przeszłością swojej ojczyzny. Jego romantyzm odznaczał się pewną osobliwością – „mocno trzymał się ziemi”. Gawendy Syrokomli najczęściej prowadzone były od imienia przedstawiciela niższego stanu społecznego, który dużo widział i dużo rozumie. W przeszłości historycznej białorusko-litewskich ziem, pociągały poetę te wydarzenia, które świadczyły o patriotyzmie przodków w ich walce z cudzoziemcami. Przykładem mogą być utwory Kasper Kaliński, Margier. Poemat z dziejów Litwy, Sofia, księżna słucka i inne. W szkicu historycznym Nieśwież, poeta w porządku chronologicznym opisał najważniejsze bitwy, związane z historią tego miasta, dał wysoką ocenę jego zabytkom architektonicznym. Do lepszych przykładów opisu krajoznawczego należy praca Władysława Syrokomli Wędrówki po moich niegdyś okolicach, wydana w 1853 roku. Autor przygotował historyczne opisy miasteczek Lubczy i Mira, wydarzenia dziejowe przedstawił tam w kontekście historii ogólnoeuropejskiej. Bardzo szczegółowo opisał wieś białoruską, sprzede wszystkim mieszkanie, wiejską odzież, zwyczaje i obrady miejscowych mieszkańców – w okolicy Mira, Nieświeża, Stoubcau, Kojdanawa, Słucka. 16

Strona tyt. Urodzonego Jana Dęboroga, wyd. z 1880, źródło: wikipedia

Strona tyt. Urodzonego Jana Dęboroga, wyd. z 1880

Syrokomla miłość do ojczyzny uważał za naturalny przejaw wysokiej duchowości. Widoczne jest to w poemacie Urodzony Jan Dęboróg, gdzie na poziomie egzystencjalnym skontrastowana zostaje Ojczyzna z obczyzną. Porównanie skromnej ojczyzny z pięknem krajobrazów obczyzny nie wypada na jej korzyść. Skromna białorusko-litewska przyroda w porównaniu z południowymi pejzażami skazana jest na estetyczno-utylitarną porażkę. Ta nie robiąca wrażenia na pozór ojczyzna – „święta Litwa” – uduchowiona zostaje miłością poety, co daje jej przewagę nad pięknie prezentującymi się południowymi krajobrazami. 17

Poszukiwania dróg, które umożliwią wyzwolenie kraju, zbliżyły młodych patriotów do zrozumienia życia społecznego i zagłębienia się w ojczystą historię poprzez badanie wierzeń, zwyczajów i ustnej poetycznej twórczości narodu. 18

Obrazek główny: Walenty Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828, źródło: wikipedia

Notes:

  1. Гісторыя Беларусі канца ХVІІІ – пачатку ХХ ст. у дакументах і матэрыялах, уклад. А.Ф. Смалянчук, Вільня 2007, c. 15
  2. В. А. Белазаровіч, Уплыў рамантызму на гістарычную думку Беларусі першай паловы ХІХ ст. [у:]Развитие методологических исследований и подготовка кадров историков в Республике Беларусь,
    Российской Федерации и Республике Польша: сборник научных статей, ред. А.Н. Нечухрин, Гродна 2012,
    с. 219
  3. Гісторыя Беларусі канца ХVІІІ…, s. 19
  4. В. А. Белазаровіч, Уплыў рамантызму…,c. 220–221
  5. Гісторыя Беларусі…,c. 17
  6. J. Krzyżanowski, Dzieje literatury polskiej, Warszawa 1969, s. 316
  7. В. А. Белазаровіч, Уплыў рамантызму…, c. 224
  8. Ibidem, s. 224
  9. Гісторыя Беларусі…, c. 225
  10. В.А. Белазаровіч, Уплыў рамантызму…, c. 222
  11. У. Мархель, Беларуска-польска-ўкраінскае судакрананне. Духоўнае аблічча нацыі ў творах беларуска-польскіх паэтаў і Тараса Шаўчэнкі, “Роднае слова” 2010, № 4, с. 9
  12. Гісторыя Беларусі…, c. 16
  13. В.А. Белазаровіч, Уплыў рамантызму…, c. 222
  14. У.І. Мархель, Прадвесце:Беларуска-польскае літаратурнае ўзаемадзеянне ў першай палавіне ХІХ ст,Мінск 1991, c. 19
  15. Гісторыя Беларусі…, c. 225
  16. Ibidem, s. 226
  17. У. Мархель, Беларуска-польска-ўкраінскае…, с. 10
  18. Ibidem, c. 20