Kategorie
Ostatnie
Popularne

Romantyzm na ziemiach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów cz. IV

W tamtym okresie najistotniejszą kwestią polityczną było odzyskanie niepodległości. Po upadku wolnościowego zrywu z 1830–1831 roku w ludzie zaczęto upatrywać głównej siły mającej w przyszłości zagwarantować wybicie się na niepodległość. Zatem wprowadzenie pierwiastków ludowych nie tylko odświeżało sztukę, nadając jej nowe wartości artystyczne, ale pełniło istotną funkcję ideową. Pod piórem Mickiewicza w cz. III Dziadów zrodziła się koncepcja dwupoziomowości narodu („Nasz naród jak lawa”) zyskując aprobatę i liczne literackie rozwinięcia m.in. w twórczości Słowackiego. Wskazywała na rzeczywistą siłę narodu, ową „duszę anielską” uwięzioną pod „lawą”, pod „czerepem rubasznym”. Romantycy zainteresowali się również historią, szukając w niej prawidłowości pozwalających odkryć mechanizmy historii i dzięki temu znaleźć odpowiedź na wciąż powracające pytanie o możliwość odzyskania niepodległości. Oczywiste, że w ówczesnej społeczno-politycznej sytuacji rodzimy romantyzm, rozwijający się początkowo pod silnymi impulsami płynącymi z obszarów literatury i kultury niemieckiej oraz angielskiej, musiał dokonać istotnych modyfikacji artystyczno-ideowych, i to one określają swoistość romantyzmu kształtowanego na terenach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów wśród romantyzmów europejskich. 1

Jan Czeczot, źródło: wikipedia

Jan Czeczot

Jednym z bardziej znaczących zjawisk kulturalnych w pierwszej połowie XIX wieku było odrodzenie literatury w języku białoruskim. Jako jednego z jej prekursorów, jeśli nie brać pod uwagę autorów anonimowych, można wymienić właśnie Jana Czeczota, który jako pierwszy podpisywał swoim nazwiskiem białoruskojęzyczne wiersze. Wiersze te miały charakter oświatowy i przeznaczone były dla ludności wiejskiej. Mimo, iż nie charakteryzowały się wysokim poziomem artystycznym i nie było porównania miedzy nimi a polskojęzycznymi wierszami poety, to jednak dały podstawę do powstania nowej białoruskojęzycznej literatury. 2

Pierwsze próby literackiej twórczości w języku białoruskim były w rzeczywistości próbami zbudowania mostu pomiędzy miejscową polskojęzyczną szlachecką kulturą i białoruskojęzyczną kulturą prostego ludu. Przybliżeniem najniższej warstwie społecznej, w zrozumiałym przez nich języku, zdobyczy i wartości szlacheckiej cywilizacji.

W pierwszej połowie XIX wieku na fali romantycznej ludowości rosło zainteresowanie folklorem, co nieuchronnie stawiało pisarzy Białorusi przed dylematem: zrealizować literackie opracowanie ustnej poetycznej twórczości narodu w jego języku czy włączyć ją w twórczą tkaninę obcojęzycznego utworu. Ten dylemat został nierozstrzygnięty. Wybór języka zależał od społecznych i estetycznych zapatrywań autorów w każdym konkretnym wypadku. 3

Bilingwizm autorów doprowadził do przenoszenia się w obcojęzyczną literaturę osobliwych tendencji, które dyktowane były potrzebą miejscowego społeczno-kulturalnego i duchownego życia. Praca dwujęzycznych pisarzy Białorusi miała w pierwszej połowie XIX wieku dwojaki charakter – zwracając się do białoruskiej twórczości, nie przestawali pisać w innym języku; pisząc po polsku czy po rosyjsku ciągle tworzyli i w języku białoruskim. Dlatego też badanie szlaków formowania białoruskiej literatury nie może ograniczać się do badania wyłącznie białoruskojęzycznej twórczości. Powinno włączać również i ocenę polskiego czy rosyjskich osiągnięć autorów, przy tym z obowiązkowym odniesieniem do ich osobistych osiągnięć i z wliczeniem osobliwości literackiego procesu na Białorusi. Powstawanie białoruskojęzycznych utworów wynikało z ustnych tradycji, zainteresowania folklorem. To folklor był główną przyczyną wzajemnego polsko-białoruskiego oddziaływania w literaturze.Wzajemne oddziaływanie twórczości białorusko-polskich pisarzy z białoruskim folklorem to literacki proces na Białorusi, na podstawie którego ukształtowała się białoruska literatura. 4

Włodzimierz Marchel, białoruski literaturoznawca, w swoim tekście poświęconym wzajemnym polsko-białoruskim wpływom literackim, porusza problem tego, jakich twórców możemy uznawać za pisarzy Białorusi. Według niego, są to ludzie, którzy urodzili się na Białorusi, swoim życiem i twórczością związani byli z krajem ojczystym i pisali w dwóch językach – białoruskim i polskim (niezależnie od tego który był głównym), ale swoją polskojęzyczną twórczość ustanowili na miejscowym materiale i mieli wpływ na społeczno- kulturowe życie kraju, a pośrednio (przez wypowiedzi, artykuły) na białoruską literaturę. Polskojęzyczni pisarze Białorusi w pierwszej połowie XIX wieku znajdowali się w swoich wewnątrzkrajowych kulturalnych ośrodkach i grupowali się głównie wokół swoich periodycznych wydań, wyznaczając ich kierunek ideowy, jaki wpływał w pierwszej kolejności na lokalne życie społeczno-literackie, a tematyczno-problematyczne związki twórczości pisarzy z regionalnymi interesami świadczyły o wzroście tendencji lokalnego patriotyzmu. 5

Polskojęzyczni pisarze – pochodzący z regionów białoruskich, badając miejscowy folklor, zapisując go i tworząc na jego podstawie własne utwory, wpływali na rozbudzenie zainteresowania nosicielami ustnej poetycznej twórczości ludowej, ich duchowego życia. To demokratyzowało twórczość pisarzy, a na drodze jej demokracji właśnie odradzała się białoruska literatura. 6

Tendencje odrodzeniowe w białoruskiej literaturze XIX wieku, orientowanej na odbudowę byłej Rzeczypospolitej, stają się szczególnie widoczne przy porównaniu białoruskich autorów z Tarasem Szewczenką, w tym, co dotyczy ich zrozumienia duchowej istoty swoich narodów, z jednej strony, i narodowotwórczego czynnika w tym zrozumieniu, z drugiej. 7

To przed poetami romantykami, którzy pisali po polsku, ale swoim pochodzeniem i życiowym losem związani byli z Białorusią, a historycznie z dawnym Wielkim Księstwem Litewskim, w pierwszej kolejności odkrywała się ustna poetyczna skarbnica białoruskiego narodu. 8

Upierając się przy nowym rozumieniu literackiej działalności i wiodąc nieustępliwą walkę za sztukę, która byłaby wolna od naśladowania klasycystycznych wzorów, filomaci dążyli do pisania oryginalnych utworów – powstałych przede wszystkim w oparciu o lokalne podania historyczne, ludowy poetyczny materiał – napełnionych patriotyczną ideą służenia ojczystemu krajowi, ogólnemu dobru.

Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 1863, źródło: wikipedia

Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 1863

Stopniowo do białoruskojęzycznej literatury dołączali nowi autorzy, a dla niektórych z nich twórczość w języku białoruskim stała się nawet podstawowym kierunkiem ich działalności. Wśród nich wymienić należy Arcioma Wiaryhę Darewskiego i Wincentego Dunina-Marcinkiewicza. Niestety większość utworów pierwszego z wymienionych autorów nie zachowała się do dzisiaj, tym samym Dunin-Marcinkiewicz staje się faktycznie pierwszym klasykiem białoruskiej literatury. 9

Jego twórczość miała wyraźnie oświatowy charakter. Jej celem było doniesienie mieszkańcom wsi, w ich „prostym” języku, promieni oświaty i wysokiej szlacheckiej kultury. W tym celu, na przykład, tłumaczył Adama Mickiewicza. Poprzez literaturę propagował również ideę klasowego pokoju i harmonii w stosunkach chłopstwa i spolonizowanej szlachty. Był piewcą „swojskości”, autorem m. in. wierszowanych powiastek – gawęd i bylic w języku białoruskim: Kupała, Szczerowskie dożynki. 10

Białoruskojęzyczna działalność artystyczna, w szczególności Dunina Marcinkiewicza, wywoływała wśród niektórych polskich krytyków uwagi, że twórczość ta nie ma sensu i nawet niesie w sobie zagrożenie dla polskiej literatury na ziemiach białoruskich. Przeciwko takiemu podejściu i w obronie białoruskojęzycznych utworów wystąpił znany pisarz i krytyk literacki Władysław Syrokomla, który sam próbował pisać w języku białoruskim. 11

Na przełom lat 40. i 50. przypada rozkwit poetycznego talentu Władysława Syrokomli, którego twórczy los, nadzwyczajnie mocno związany był z Białorusią. Pierwsze pojawienie się poety w druku to gawęda Pocztylion napisana w 1844 roku na podstawie zasłyszanej w Mirze historii – świadczyła o zdolności autora do przekazania w formie gawędy ludowego wyobrażenia na temat nieuchronności kary za amoralne uczynki, co było dowodem na jego znaczącą znajomość ustnej poetycznej twórczości ludowej. 12

Władysław Syrokomla, źródło: wikipedia

Władysław Syrokomla

Związek utworów Syrokomli z białoruską folklorystyczną tradycją był naturalnym wynikiem szczególnej uwagi jaką, „wioskowy liryk” obdarzał duchowe życie narodu, co objawiło się w jego twórczości. Wpływ poezji Syrokomli sprzyjał powstawaniu wierszy i gawęd maksymalnie zbliżonych do moralno-etycznego i emocjonalnego doświadczenia najniższych warstw społeczeństwa. Syrokomla tłumaczył i opracowywał ludowe pieśni, zapożyczał poetyczne ludowe motywy i tematy, stwarzał warianty według folklorystycznego wzoru, wstawiał w poematy i gawędy, a również w liryczne wiersze, poszczególne ludowe powiedzenia lub zwracał się do bardzo rozpowszechnionych frazeologizmów i dawał odpowiednią ludowej etymologii twórczą interpretację ich pochodzenia. 13

Syrokomla odkrył wysokie moralne wartości ludu w jego ustnej twórczości. Wzmocnił rolę folkloru. Na podstawie bajkowych tematów „wioskowy liryk” stwarzał nie romantyczne ballady, a ludowe gawędy, gatunek jaki odpowiadał poszukiwaniu najprostszej i najbardziej dostępnej masom, formy wierszowanego opowiadania. Gawęda była dla Syrokomli niezawodnym środkiem związku z szerokimi warstwami społecznymi. Dzięki wprowadzeniu do niej obrazu narratora, którego rozumienie świata wynikało z ludowych wyobrażeń na temat dobra i zła. Opracowywanie ustnej poetycznej twórczości, jej obrazów, tematów, morałów z niej płynących – to dla „wioskowego liryka” nie tylko możliwość wypowiedzenia swoich sympatii, ale jeszcze i środek popularyzacji swojej poezji, jej idei wśród jak najszerszych mas, których duchowe życie na przeciągu wielu stuleci znajdowało ujście przeważnie w folklorze. W tym przejawiała się oryginalna cecha ludowości Syrokomli. 14

Okres lat 40-50 XIX wieku jest najbardziej owocny, szczególnie pod względem tworzenia się białoruskiej literatury. To właśnie w tym czasie w środowisku „krajowych” pisarzy tworzą się wyobrażenia o duchowej i artystycznej wartości ustnego poetycznego dziedzictwa Białorusinów, o historycznym uwarunkowaniu jego istnienia. 15

Na początku lat 50. znacznie ożywiło się krajoznawcze zainteresowanie Białorusią. Wzrosła ilość etnograficznych publikacji, poświęconych opisaniu obrzędów i wierzeń białoruskiego narodu. Do towarzystw geograficznych dosyłane były z różnych stron Białorusi historyczno statystyczne i etnograficzne materiały, w których miejscowi korespondenci przytaczali białoruskie pieśni ludowe, przysłowia. Wtedy w polskich czasopismach „Athenaeum” i „Biblioteka Warszawska” zjawiły się folklorystyczne badania Romualda Zienkiewicza, przygotowane przez niego zbiory pieśni ludowych. 16

Jan Barszczewski, źródło: wikipedia

Jan Barszczewski

Dążenie do odkrycia ludowej fantastyki jako swoistej sfery obrazowego odbioru świata jest widoczna i u takich pisarzy Białorusi, którzy nie należeli do filomackiego koła. Np. Tadeusz Łada-Zabłocki, urodzony na Witebszczyźnie, na początku swojej twórczości napisał kilka romantycznych ballad, w których wykorzystał miejscowe podania, w różnym stopniu związane z fantastycznymi wyobrażeniami narodu. 17

W latach 1844–1845 swoje najważniejsze dzieło Szlachcic Zawalnia, albo Białoruś w fantastycznych opowiadaniach wydał Jan Barszczewski – pisarz, poeta i wydawca pisma „Niezabudka”. 18 Książka została napisana w języku polskim, jednak na podstawie białoruskich podań ludowych.

Utwór Barszczewskiego Szlachcic Zawalnia, czyli Białoruś w fantastycznych opowiadaniach, źródło: wikipedia

Utwór Barszczewskiego Szlachcic Zawalnia, czyli Białoruś w fantastycznych opowiadaniach

Współczesny Barszczewskiemu krytyk – Romuald Podbereski, uważał autora Szlachcica Zawalni za twórcę, w którego opowiadaniach widział „pierwsze przejawy ducha białoruskiego prostego ludu”. Charakteryzując zbiór opowiadań, w którym były szeroko wykorzystane białoruskie legendy i bajki, Podbereski podkreślił, że to co pisze Barszczewski prozą, nie dotyczy wprost ani historii, ani literatury, ani języka Białorusi, ale rzeczy bardziej istotnej, a mianowicie ducha i poezji ludu, skąd wyszły i historia i literatura i język. Zauważył, że Barszczewski zdecydował pokazać w swoim utworze wielki obraz narodu. 19

W ten sposób w pierwszej połowie XIX wieku były podłożone fundamenty pod proces stanowienia się i rozwijania białoruskojęzycznej literatury, główny wkład w odrodzenie której wnieśli przedstawiciele miejscowej szlacheckiej inteligencji, wychowani w polskojęzycznej kulturowej tradycji. 20

Notes:

  1. J.Bajda [i in.], Wielki leksykon literatury polskiej, Wrocław 2007, s. 446
  2. Гісторыя Беларусі канца ХVІІІ – пачатку ХХ ст. у дакументах і матэрыялах,уклад. А.Ф. Смалянчук, Вільня 2007, c. 17
  3. У.І.Мархель, Прадвесце: Беларуска-польскае літаратурнае ўзаемадзеянне ў першай палавіне ХІХ ст, Мінск 1991, c. 4
  4. Ibidem, s. 7
  5. Ibidem, s. 8
  6. Ibidem, s. 9
  7. Мархель У., Беларуска-польска-ўкраінскае судакрананне. Духоўнае аблічча нацыі ў творах беларуска-польскіх паэтаў і Тараса Шаўчэнкі, “Роднае слова” 2010, № 4, c. 11
  8. У.І. Мархель, Прадвесце…, c. 37
  9. Гісторыя Беларусі…, c. 17
  10. S. Makowski, Romantyzm, Warszawa 1995, s. 99
  11. Гісторыя Беларусі…,c. 17
  12. У.І. Мархель, Прадвесце…, c. 70
  13. Ibidem, s. 71
  14. Ibidem, s. 71-80
  15. Ibidem, s. 45
  16. У.І. Мархель, Прадвесце…, c. 69
  17. Ibidem, s. 41
  18. Jan Barszczewski [w:] Encyklopedia PWN, t. 1, Warszawa 1997, s. 366
  19. У.І. Мархель, Прадвесце…, c. 68
  20. Гісторыя Беларусі…,c. 17