Kategorie
Ostatnie
Popularne

Święty wieczór! Szczodry wieczór! Czyli Boże Narodzenie po białorusku.

— Słoneczko nisko — Kaliada blisko… — mówią dorośli do dzieci.
— A gdzie teraz jest Kaliada?
— Blisko! Tuż tuż, za lasem. Zaraz przybędzie na siwym koniu.

Święta Bożego Narodzenia tradycyjnie nazywane są na Białorusi Kaliadami. Jest to cały okres, składający się z trzech Wigilii: Święty Wieczór inaczej zwany pierwszą, wielką, postną Wigilią („Kucią”), Bożym Narodzeniem lub po cerkiewnosłowiańsku Rożdżestwem Chrystowym; Szczodry Wieczór, Szczodrzec (Ščadrec) lub bogata Wigilia („Kucia”), Święty Bazyli, Nowy Rok; Trzecia Kucia (Wigilia), Święty Chrzest („Chryščeńnie”), Trzech Króli („Try Kruli”).

Kalendarzowe nieporozumienia pomiędzy kościołami sprawiają, że część Białorusinów obchodzi Kaliady wcześniej, część później, ale niezależnie od kalendarza schemat jest taki, jak wyżej — składa się z trzech świąt poprzedzanych trzema wigiliami: postną, bogatą i znowu postną.

Katolicy oraz unici obchodzą Kaliady od 25 grudnia do 6 stycznia, prawosławni — od 7 do 19 stycznia. Przy czym Nowy Rok jako określenie Szczodrego Wieczoru w przypadku prawosławnych nazywa się starym Nowym Rokiem, ponieważ obchodzi się według juliańskiego „starego” kalendarza.

Bardzo dobrze to święto opisuje tradycyjna dla Kaliad pieśń:

Dobry wieczór tobie, panie gospodarzu!

Raduj się, oj raduj się ziemio:
Syn Boży się narodził!
Zbierajcie stoły świętej pszenicy! Raduj się…
Przybyli do nas trzej święci goście. Raduj się…
A pierwsze święto — Chrystusowe Narodzenie. Raduj się…
A drugie święto — święty Bazyli. Raduj się…
A trzecie święto — Chrystusowy Chrzest. Raduj się…

Nazwa

źródło: sendme.by

źródło: sendme.by

Nikt właściwie do końca nie wie, skąd pochodzi nazwa Kaliady. Często się powtarza, że nazwa święta pochodzić może od łacińskiego Kalendae. Ale wydaje się to mało prawdopodobne, ponieważ nie zauważamy kontaktów pomiędzy językiem białoruskich chłopów (którzy w największej mierze zachowali tę starodawną tradycją), a językiem łacińskim. Czasem można usłyszeć, że pochodzi to od słowa koło. Koło, co prawda jest obecne w obrzędowości Kaliad, ale taki sposób tworzenia słów jest nietypowy dla języka białoruskiego, więc trzeba zostawić tę zagadkę do rozstrzygnięcia  specjalistom.

Każde z trzech świąt zaczyna się od wigilii — uroczystej wieczerzy. Przy każdej wigilii koniecznie obecna jest kutia — po białorusku kucia, kućcia. Dlatego samo sowo wigilia po białorusku brzmi — kucia. Właśnie od tego dania. W niektórych regionach Białorusi kutia jako danie została zapomniana, a słowo kucia zaczęło oznaczać tylko samą uroczystą wieczerzę.

Słowo kutia, kucia pochodzi od słowa kut — kąt. W białoruskim domu tradycyjnie naprzeciwko pieca znajduje się taki święty kąt, gdzie wiesza się ikony, zdjęcia bliskich, stawia się podczas świąt rytualne dania. Właśnie od tego „kut” wzięła swoją nazwę kutia, kucia.

Kucia więc to wigilia, wieczerza wigilijna, główne danie wieczerzy wigilijnej.

Oprócz tych świąt kucia jako danie jest obecna na święto dziadów, ponieważ jej symbolika jest jakoś związana ze światem zmarłych.  A zmarli też odgrywają pewną rolę podczas wieczerzy wigilijnej. Wierzy się, że są przy niej obecni. Dlatego przygotowuje się jeden talerz specjalnie dla zmarłych. W naszych czasach próbuje się to interpretować jako talerz dla nieoczekiwanego gościa, ale jeszcze starsi ludzie pamiętają jego pierwotną symbolikę.

Symbole i zwyczaje

Tradycyjnie przed Kaliadami zabija się prosiaka, którego hodowało się w tym roku. Kiełbasy, mięso, głowizna z okiem będzie obecna podczas Szczodrego Wieczoru. W niektórych regionach kutia szczodrego wieczoru musi być koniecznie podana z głowizną z okiem. Symbolika tego dania się zatarła, ale przygotowuje się go tradycyjnie, interpretując, że pomaga to na zdrowie oczu.

Nie ma Kaliad bez kolędników. Kolędnicy śpiewają pieśni i za każdym razem rozgrywają scenkę śmierci i zmartwychwstania kozy. Koza umiera, ale szczodre dary gospodarzy przywracają jej życie.

Z pieśni widzimy, że koza jest jakoś związana z dobrobytem i przynosi dobrobyt do domu gospodarzy:

Ho-ho-ho Kozo, ho-ho-ho siwa,
Gdzieś rogi zgubiła? Na sól przejadłam.
Gdzie koza chodzi — tam żyto rodzi.
Gdzie koza rogiem — tam żyto stogiem.
Gdzie koza tup-tup — tam żyta siedem kop…

Kartki świąteczne. źródło: nn.by

Kartki świąteczne. źródło: nn.by

Bez wątpienia koza razem z chrześcijańską symboliką, jest jednym z najważniejszych i najbardziej wyraźnych symboli białoruskich Świąt. Jej podobizna najczęściej widnieje na bożonarodzeniowych pocztówkach.

Gwiazda — może symbolizować gwiazdę betlejemską i jest zawsze obecna przy wizytach kolędników.

Oprócz kozy przy kolędowaniu pojawiają się przedstawiciele szkodników z zaświatów — wilk, niedźwiedź, czart.

Przez cały poprzedzający Kaliady post jest zwyczaj wyrabiania tak zwanego pająka, którego później zawiesza się pod sufit i jest on poprzednikiem słynnej bożonarodzeniowej choinki.

Pająk. źródło: lib.vstu.by

Pająk. źródło: lib.vstu.by

Kutię, jak pisaliśmy, stawia się w kącie pod obrazami w sito zasłane sianem. Siano także kładzie się pod obrus.

Tak jak podczas polskiej Wigilii również białoruska Kucia przewiduje 12 potraw. Różnie się to interpretuje, ale  ostatnio mówi się o 12 miesiącach roku. Oprócz kutii podczas Wielkiej Wigilii na stole widzimy kwas z uszkami lub bez, słodkie łamańce i śliżyki, rybę, kapustę, śledzia w cieście, kisiele — biały i czerwony i inne dania w zależności od zwyczajów rodzinnych i regionalnych

Motywy pieśni

Spotykamy dużo różnych motywów pieśni Kaliadnych. Oprócz tych o kozie, które śpiewają kolędnicy, znajdujemy pieśni, przedstawiające antropomorfizowaną postać Kaliady. Kaliada przybywa na siwym koniu, biegnie od domu do domu i przynosi dobrobyt. Kaliada przynosi kutie, pierogi…

Przyszła Kaliada z wieczora z wieczora.
Przyniosła kutię w sicie w sicie,
Sama usiadła na słupie na słupie,
Postawiła kutię na kucie na kucie

inna pieśń:

Kaliada! Biegła Kaliada biegiem biegiem. Hej Kaliada!
Kaliada! Niosła pierogi workiem workiem. Hej Kaliada!
Kaliada! I zabiegła do Damiana. Hej Kaliada!
Kaliada! Od Damiana do Szczepana. Hej Kaliada!
Kaliada! Od Szczepana do Denisa. Hej Kaliada!

Bardzo często pieśni mają w refrenie tradycyjne świąteczne powitanie: Święty wieczór dobrym ludziom! Pojawiają się w pieśniach także niejasne zwierzęce motywy:

Oj stoi jawor cienki wysoki. Święty wieczór! Cienki wysoki.
Cienki wysoki, liście kędzierzawe. Święty wieczór! Liście kędzierzawe.
Na tym na jaworze siwy orzeł siedzi. Święty wieczór! Siwy orzeł siedzi.
Siwy orzeł siedzi i do wody patrzy. Święty wieczór! I do wody patrzy.
A w tej wodzie ryba-szczupak pływa. Święty wieczór! Ryba-szczupak pływa.
A z ciebie szczupaka słodki rosół. Święty wieczór! Słodki rosół.
A z ciebie orła miękka poduszka. Święty wieczór! Miękka poduszka.

źródło: www.tio.by

źródło: www.tio.by

Symbolika tej pieśni jest niejasna. Możemy tylko snuć próby rekonstruowania jej znaczenia. Ale właśnie jej niejasność  i tajemniczość sprawia, że jest dla nas ciekawa i tym bardziej chcemy ją zachować dla następnych pokoleń.

Widzimy, że w świętach Kaliad przeplatają się chrześcijańskie i archaiczne przedchrześcijańskie motywy i zwyczaje. Ta dawna synteza powoduje że święta są atrakcyjne dla ludzi w każdym wieku. I każdy człowiek niezależnie od swoich poglądów religijnych znajdzie w tych wielkich dawnych rodzinnych świętach coś dla siebie.

Święty wieczór dobrym ludziom!

Zdj. źródło: www.arhat.by