Kategorie
Ostatnie
Popularne

Trudna droga do niepodległości. Historia powstania Białoruskiej Republiki Ludowej

Dramatyczne wydarzenia I wojny światowej doprowadziły do kryzysu, a następnie rozpadu Imperium Rosyjskiego. Otworzyło to nowe możliwości dla działaczy reprezentujących dążące do niepodległości narody Europy środkowo-wschodniej. Szereg nacji – Polacy, Ukraińcy, Litwini i inni – podjęło próbę walki o własne, niezależne państwa. Białorusini nie należeli do wyjątków i również starali się utworzyć niepodległe państwo. Utworzona w marcu 1918 roku Białoruska Republika Ludowa (BRL) nie przetrwała długo i nie zyskała powszechnego uznania przez inne państwa, jednak dla wielu Białorusinów pozostaje ważnym punktem narodowej historii. Rocznica utworzenia BRL – 25 marca – pozostaje nieoficjalnym białoruskim świętem niepodległości. Z drugiej strony jednak wielu Białorusinów (w tym prezydent Łukaszenka) podchodzi do kultu BRL mocno krytycznie, podkreślając efemeryczność tego organizmu państwowego. Jak powstawała i czym w rzeczywistości była Białoruska Republika Ludowa?

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej ziemie białoruskie stały się areną zmagań wojsk niemieckich i rosyjskich. Stosowana przez Rosjan taktyka spalonej ziemi, exodus ludności (według szacunków historyków na skutek rosyjskiej kampanii propagandowej ostrzegającej przed niemieckim okrucieństwem ziemie białoruskie opuściły 2-3 miliony uchodźców), straty wojenne oraz niemieckie rekwizycje doprowadziły do gospodarczej i demograficznej ruiny Białorusi. Z drugiej strony jednak przedłużająca się wojna i topniejące możliwości mobilizacyjne sprawiały, że z biegiem czasu zarówno Niemcy jak i Rosjanie byli coraz bardziej skłonni do poczynienia ustępstw na rzecz zamieszkujących przyfrontowe strefy narodów. Miało to zapewnić im porządek, przychylność miejscowej ludności i napływ nowych rekrutów. Na terenach okupowanej przez Niemców zachodniej Białorusi stopniowo zaczęto umożliwiać tworzenie białoruskich szkół, placówek kształcących nauczycieli, organizacji kulturalnych i charytatywnych. Polityka Rosjan wobec Białorusinów była bardziej wstrzemięźliwa, jednak zezwolono na działalność społeczność i kulturalną. Często zajmowali się nią białoruscy uchodźcy, którzy masowo napłynęli wgłąb Rosji. Najważniejszymi ośrodkami narodowej działalności na terenach kontrolowanych przez Rosję były Mińsk i Piotrogród.

Poważnym czynnikiem osłabiającym pozycję niepodległościowych działaczy był bardzo niski poziom uświadomienia narodowego ludności białoruskiej. Wiele osób w ogóle nie uznawało Białorusinów za odrębny naród. Dodatkowo podział ziem białoruskich na strefę niemiecką i rosyjską utrudniał prowadzenie przez białoruskich działaczy politycznych skoordynowanej działalności. Potęgowało to problemy wynikające z podziałów światopoglądowych i braku powszechnie przyjętej strategii działania.  Najistotniejszymi koncepcjami białoruskich polityków były idea restytucji Wielkiego Księstwa Litewskiego, projekt utworzenia konfederacji państw „niehistorycznych” narodów (Łotyszy, Litwinów, Białorusinów i Ukraińców), a także pomysł utworzenia samodzielnego narodowego państwa białoruskiego. Żaden z tych planów nie był jednak traktowany zbyt poważnie przez decydującego gracza w regionie – Niemcy.

Terytorium, do którego pretendowała BRL.

Rewolucyjny chaos

Rewolucja lutowa doprowadziła do obalenia caratu i pogłębiła chaos panujący w Europie środkowo-wschodniej. Większość Białorusinów przyjęła upadek cara z entuzjazmem, licząc, że doprowadzi to do rychłego zakończenie wojny. Szybko zaczęły powstawać kolejne białoruskie partie polityczne. W dniach 25-27 marca (7-9 kwietnia według nowego stylu) 1918 w Mińsku odbył się zjazd białoruskich organizacji, który doprowadził do powstania Białoruskiego Komitetu Narodowego (BKN) z Romanem Skirmuntem na czele. Zjazd poparł dążenia do nadania Białorusi autonomii w ramach państwa rosyjskiego. BKN miał uczestniczyć w negocjacjach z Rządem Tymczasowym, jednak rząd księcia Lwowa nie był zainteresowany pertraktacjami – wciąż nie uznawano Białorusinów za odrębny naród. Niezadowolona z braku sukcesów część przedstawicieli Białoruskiej Socjalistycznej Hromady zaczęła głosić coraz to radykalniejsze hasła i zbliżać się do eserów i bolszewików. Bardziej umiarkowani działacze Hromady opowiadali się za współpracą z niesocjalistycznymi partiami i doprowadzili do powstania Wielkiej Rady Białoruskiej (WRB) – kolejnej instytucji reprezentującej białoruskie ugrupowania i domagającej się autonomii dla Białorusi. Rozkład rosyjskiej armii umożliwił powstanie podporządkowanej WRB Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej (CBRW), która przystąpiła do formowania oddziałów białoruskich. Przewrót bolszewicki, który nastąpił 25 października (7 listopada według nowego stylu) doprowadził do opanowania Mińska i wielu innych miast Białorusi przez bolszewików, którzy dość sprawnie podporządkowali sobie tworzone przez CBRW oddziały wojskowe. Przewrót na ziemiach białoruskich był kierowany przez ludzi niezwiązanych z tymi terenami. 5 grudnia 1917 rozpoczął się zorganizowany głównie przez WRB Zjazd Wszechbiałoruski, podczas którego dyskutowano o przyszłości Białorusi. Większość delegatów opowiadała się za autonomiczną Białorusią wchodzącą w skład rosyjskiej federacji, nie był natomiast zgłaszany postulat utworzenia niepodległego państwa białoruskiego. Zjazd został dość szybko brutalnie rozpędzony przez oskarżających Zjazd o nacjonalizm bolszewików, którzy z wielką niechęcią podchodzili do tworzenia na opanowanych przez nich terenach jakichkolwiek niezależnych inicjatyw politycznych. Udało się jednak wybrać Radę Zjazdu, która powołała Komitet Wykonawczy Rady. Na czele Komitetu stanął Jazep Waronko. Komitet stał się czymś w rodzaju podziemnego, niezależnego od bolszewików rządu. Wkrótce okazało się, że odegra dość ważną rolę.

Pocztówka z flagą BRL.

Ku niepodległości

Podczas gdy w Mińsku obradował Zjazd Wszechbiałoruski, w Brześciu nad Bugiem rozpoczęły się niemiecko-bolszewickie negocjacje dotyczące pokoju. Delegacja Rady Zjazdu miała zamiar reprezentować Białoruś. Białoruska delegacja miała domagać się m.in. autonomii Białorusi w ramach państwa rosyjskiego, a także utworzenia specjalnego funduszu międzynarodowego, który pokryłby koszty związane z odbudową gospodarki, powrotem na Białoruś uchodźców, a także wypłaciłby odszkodowania poszkodowanym na skutek wojny mieszkańcom Białorusi. Ostatecznie jednak nie zostali oni dopuszczeni do udziału jako strona rokowań i w negocjacjach brali udział jedynie jako obserwatorzy. Wobec braku postępów w pertraktacjach pokojowych Niemcy w lutym 1918 podjęli na froncie wschodnim ofensywę. Zajęcie nowych terytoriów miało przede wszystkim wzmocnić ich pozycję negocjacyjną i ułatwić ściągnięcie żądanych od Rosji kontrybucji. W wyniku ofensywy niemieckie wojska opanowały m.in. całe terytorium Białorusi. Jednocześnie białoruscy politycy zaczęli działać coraz aktywniej: Komitet Wykonawczy Rady Zjazdu ogłosił się najwyższym organem władzy i powołał pierwszy białoruski rząd – Ludowy Sekretariat Białorusi – z Jazepem Waronką na czele.  Warto też dodać, że białoruscy działacze narodowi działali również w Wilnie, jednak ich działania nie przyniosły poważniejszych skutków, gdyż Litwini nie wykazywali poparcia dla idei wskrzeszenia Wielkiego Księstwa Litewskiego, które miałoby być wspólnym państwem białorusko-litewskim. Gdy do Mińska dotarły pogłoski o zbliżaniu się armii niemieckiej, bolszewickie siły błyskawicznie opuściły miasto, w którym rozpoczęły się krótkotrwałe walki pomiędzy słabymi oddziałami białoruskimi, polskimi i resztkami oddziałów rosyjskich. Walki szybko ustały po tym, jak 21 lutego do Mińska zaczęli wkraczać Niemcy.  Tego samego dnia Komitet Wykonawczy Rady Zjazdu ogłosił Pierwszą Hramotę (Ustawę) Konstytucyjną. Zwrócono się w niej do narodu białoruskiego zachęcając go do przejęcia władzy nad krajem w obliczu zagrożenia okupacją niemiecką. Podkreślano prawo do samostanowienia narodu białoruskiego. Zapewniano także o prawie do autonomii przysługującym zamieszkującym tereny białoruskie mniejszościom. Zgodnie z Pierwszą Hramotą Komitet Wykonawczy miał być tymczasową władzą sprawującą kontrolę aż do zwołania Wszechbiałoruskiego Sejmu Ustawodawczego, który miał zostać wyłoniony w wyniku demokratycznych wyborów. Autorzy dokumentu nie wspomnieli jednak o niezależności państwowej czy autonomii Białorusi, podkreślili za to wagę zadania obrony zdobyczy rewolucji. Brak ogłoszenia niepodległości był wywołany obawą o oskarżenia o zdradę ze strony prorosyjskich stronnictw. Okazało się, że był to poważny polityczny błąd – w podpisanym 3 marca 1918 roku traktacie brzeskim kończącym wojnę między Niemcami i ich sojusznikami a Rosją Radziecką Niemcy zobowiązali się do nieuznawania nowych państw, które chciałyby po ratyfikacji traktatu proklamować swoją niepodległość na terenie dawnego Imperium Rosyjskiego. Na domiar złego zgodnie z traktatem ziemie białoruskie miały zostać podzielone pomiędzy Rosję (z części terenów Niemcy mieli wycofać się dopiero po otrzymaniu kontrybucji) i Ukraińską Republikę Ludową. Znacząco pogarszało to perspektywy uzyskania przez Białorusinów własnego, niepodległego państwa. Pomimo to 9 marca 1918 ogłoszono Drugą Hramotę Konstytucyjną, która obwieszczała powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej. Obszar BRL został zarysowany bardzo ogólnikowo: zapowiedziano, że państwo powinno powstać „w granicach rozmieszczenia i liczebnej przewagi narodu białoruskiego”. Zapowiedziano, że do czasu wyłonienia w wyborach Sejmu Ustawodawczego tymczasową władzę sprawować będzie Rada Zjazdu Wszechbiałoruskiego wraz z przedstawicielami mniejszości narodowych, którym gwarantowano autonomię i poszanowanie ich języków. Język białoruski nie miał być uprzywilejowany. Druga Hramota wyróżniała się lewicowym radykalizmem – zapowiadano likwidację prywatnej własności ziemi i przekazanie jej bez jakichkolwiek odszkodowań pracującym na niej chłopom. Sprawiało to, że członkowie wyższych klas spoglądali na BRL z nieufnością. Przedstawiciele Mińskiej Dumy Miejskiej bez większego entuzjazmu i z silnymi głosami sprzeciwu poparli postanowienia Drugiej Hramoty. Kolejnym krokiem było przemianowanie Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego (do którego dokooptowano przedstawicieli Mińskiej Dumy Miejskiej na Radę Białoruskiej Republiki. Białoruska Rada Wileńska połączyła się z nią, dzięki czemu działająca w Radzie Białoruskiej Republiki frakcja zwolenników ogłoszenia niepodległości została znacząco wzmocniona. Po burzliwych dyskusjach ostatecznie zdecydowano się na proklamowanie niepodległości, zerwanie związków politycznych z Rosją, sojusz z Niemcami i walkę o zjednoczenie całości ziem białoruskich.

Ogłoszenie niepodległości

25 marca 1918 o godzinie szóstej rano przyjęto akt niepodległości BRL nazwany III Hramotą Konstytucyjną. Głosowanie nie było jednak jednomyślne – przeciwko ogłoszeniu niepodległości zagłosowali m.in. przedstawiciele żydowskiego Bundu i rosyjskich eserów. Podtrzymano zawarte w II Hramocie zapisy dotyczące praw niebiałoruskich narodowości, jednocześnie stwierdzając, że zapisy traktatu brzeskiego dotyczące ziem białoruskich są nieważne, gdyż decyzje podjęto bez konsultacji z przedstawicielami narodu białoruskiego. Według dokumentu terytorium BRL miało objąć „Mohylewszczyznę, białoruską część Mińszczyzny, Grodzieńszczyzny (z Grodnem i Białymstokiem), Wileńszczyzny, Witebszczyzny, Smoleńszczyzny, Czernihowszczyzny i pograniczne części sąsiednich guberni zamieszkane przez Białorusinów”. Ogłoszenie niepodległości BRL nie uzyskało aprobaty Niemców, którzy rozpędzili Radę BRL i Ludowy Sekretariat BRL, jednak nikogo nie aresztowali. Po kilku dniach Niemcy uznali Radę BRL za przedstawicielstwo narodowe, jednak ograniczyli kompetencje Ludowego Sekretariatu do spraw edukacji, kultury i opieki społecznej. Problemem był też brak wewnętrznej jedności – dla niektórych działaczy całkowite polityczne zerwanie z Rosją było niemiłym zaskoczeniem i zdecydowanie sprzeciwiali się temu krokowi. Wyznaczono termin zwołania Zgromadzenia Ustawodawczego na 1 grudnia 1918. Kłopoty sprawiało też szczegółowe wytyczenie postulowanych granic BRL. Miały one być oparte przede wszystkim na kryterium etnicznym – planowano, że BRL obejmie ziemie, na których przeważa ludność białoruska. Na większości z tych terenów trudno było stwierdzić, która nacja dominuje, co generowało kolejne spory z Ukraińcami, Litwinami, Polakami i innymi narodami. Ostateczny kształt postulowanych granic przyjęto na przełomie 1918 i 1919 roku.

Paszport BRL.

Symbolika państwowa

Mniej kłopotów sprawiało ustalenie symboliki państwowej. Jako, że BRL odwoływała się do tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego, godłem państwa stała się Pogoń – biały jeździec na białym koniu dzierżący tarczę ze złotym krzyżem litewskim. Zaprojektowana przez Klaudiusza Duż-Dużewskiego flaga nawiązywała kolorystycznie do godła. Składała się z trzech równej wielkości pasów: dwóch białych i czerwonego między nimi. Było to kolejne nawiązanie do tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego – pod sztandarem w takiej kolorystyce miały walczyć pod Grunwaldem ruskie wojska. Według innych teorii flaga pochodzi od sztandaru świętego Jerzego. Podczas obrad Zjazdu Wszechbiałoruskiego bolszewicki komisarz z Łotwy znieważył sztandar nazywając go „trójkolorową szmatą”, co wywołało ogromne oburzenie zebranych. Ich reakcja na ten incydent dowodzi przywiązania białoruskich działaczy narodowych do tego symbolu. Najpóźniej przyjętym białoruskim symbolem narodowym był hymn: napisany 30 października 1919 „Żołnierski marsz”. Autorem tekstu był Makar Kraucou, zaś muzykę skomponował Uładzimier Terauski. Hymn został przyjęty dopiero w okresie, gdy rząd BRL zmuszony był do emigracji.

Wewnętrzny kryzys

Jak już wspominałem, Niemcy byli chłodno nastawieni do niepodległościowych aspiracji Białorusinów. Uznawali co prawda rolę Ludowego Sekretariatu i Rady BRL jako przedstawicielstwa narodowego, nie traktowali ich jednak jako organów politycznych. Pomimo to w kwietniu 1918 rozpoczęto formowanie zalążków samorządowych organów BRL. Tworzone rady niekiedy napotykały na opór miejscowej ludności. Dodatkowym problemem była występująca na przygranicznych terenach konieczność rywalizowania z „konkurencyjnymi” organami władzy reprezentującymi Litwinów czy Ukraińców. BRL zaczęło wydawać własne paszporty. Pewne sukcesy udało się odnieść w sferach edukacji i kultury. Otworzono kilkadziesiąt podstawowych szkół białoruskich, planowano też otworzenie uniwersytetu. Powstawały kolejne organizacje kulturalne, założono państwowy teatr. Mniej owocne były poczynania na polu dyplomacji. Wystosowanie do cesarza Wilhelma II telegramu, w którym przedstawiciele BRL  dziękowali za wyzwolenie Białorusi i prosili o zawarcie sojuszu nie przyniosło oczekiwanych efektów. Skupieni na operacjach na froncie zachodnim Niemcy nie zamierzali ryzykować wznowienia konfliktu z Rosją Radziecką, dlatego ignorowali prośby BRL o uznanie niepodległości i odrzucenie niekorzystnych dla Białorusi zapisów traktatu brzeskiego. Względna tolerancja władz niemieckich dla działalności BRL (wszak mogli oni aresztować białoruskich działaczy) wynikała nie z probiałoruskich sympatii, a z chęci zapewnienia na zapleczu frontu spokoju. Zwrócenie się do Niemców o pomoc wywołało sprzeciw zarówno wśród działaczy lewicowych (w ich przypadku sprzeciw wywołało także dołączenie do Rady BRL uważanego za polonofila i przedstawiciela obszarników Romana Skirmunta), jak i prorosyjsko nastawionych samorządowców. Doszło do poważnego kryzysu politycznego i rozpadu Hromady na trzy ugrupowania. Nie najlepsze były też stosunki z Ukraińską Republiką Ludową, która wstrzymywała się z uznaniem niepodległości BRL i zaczęła instalować na spornych poleskich terenach własną administrację. Zainteresowani przede wszystkim utworzeniem własnego odrębnego państwa narodowego Litwini również odmawiali przyjmowania propozycji BRL mogących doprowadzić do konfliktu z Niemcami. Pomimo braku sukcesów działacze BRL nie ustawali w wysiłkach i próbowali otwierać przedstawicielstwa dyplomatyczne republiki w kolejnych państwach. Żadne z państw nie uznało jednak oficjalnie niepodległości BRL. Powołanie nowego rządu kierowanego przez Romana Skirmunta nie poprawiło trudnej sytuacji białoruskiego państwa. Skirmunt opowiadał się za kontynuacją współpracy z Niemcami, za ważnych strategicznych partnerów uważał też Litwę i Ukrainę. Nie dostrzegał zagrożeń ze strony Polski, natomiast zwracał uwagę na problemy, jakie może wywołać dążenie do zjednoczenia całości ziem białoruskich – z pewnością pogorszyłoby to relacje z Rosją. W większości kwestii związanych z polityką wewnętrzną rząd Skirmunta planował kontynuację kursu wytyczonego przez poprzedników. Wyjątkiem była sprawa reformy rolnej. Przedstawiony przez Skirmunta kompromisowy program reformy rolnej miał godzić interesy chłopów i właścicieli ziemskich, jednak w praktyce jedynym efektem ogłoszenia programu było wzbudzenie niechęci ze strony lewicowych partii, co jeszcze bardziej osłabiło pozycję rządu. Większość postulatów Skirmunta pozostała niezrealizowana z uwagi na opór lewicy zaniepokojonej pomysłem politycznego zerwania z Rosją. W lipcu 1918 roku doszło do kolejnej zmiany na stanowisku przewodniczącego Ludowego Sekretariatu BRL – Skirmunta zastąpił Iwan Siereda. W tym okresie Niemcy ponosili na froncie zachodnim porażki i stawało się jasne, że nie uda im się wyjść z wojny obronną ręką, dlatego oprócz kolejnych bezowocnych negocjacji z Niemcami podjęto próby rozmów z bolszewikami. Rząd Lenina zapewniał, że uszanuje niezależność BRL pod warunkiem, że białoruskie państwo najpierw ogłosi federację z Rosją Sowiecką i wprowadzi sowiecką konstytucję. Warunki te były nie do przyjęcia dla białoruskich dyplomatów. Siereda również nie odniósł poważniejszych sukcesów i nie udało mu się stłumić narastających w BRL sporów wewnętrznych, dlatego 12 października 1918 zastąpił go cieszący się większym autorytetem Anton Łuckiewicz. Łuckiewicz ogłosił, że jego celem jest zyskanie międzynarodowego uznania BRL i zjednoczenie ziem białoruskich, wstąpienie w federację z sąsiadami celem zapewnienia państwu białoruskiemu bezpieczeństwa oraz aktywny udział w konferencji pokojowej. W kwestiach wewnętrznych jego postulaty w dużej mierze przypominały program Skirmunta, jednak wyjątkiem były kwestie dotyczące polityki rolnej – tu poglądy Łuckiewicza były bardziej radykalne. Nie miało to jednak większego znaczenia wobec pogarszającej się sytuacji międzynarodowej i niechęci Niemców do udzielenia zgody na utworzenie białoruskich formacji wojskowych. W listopadzie 1918 Niemcy rozpoczęli ewakuację swoich wojsk z Białorusi. W ślad za nimi na Białoruś wkraczały oddziały Armii Czerwonej. 10 grudnia bolszewicy zajęli Mińsk zmuszając przedstawicieli BRL do ucieczki. Udali się oni do Grodna, które wciąż było kontrolowane przez Niemców. W Grodnie udało się utworzyć zalążek białoruskiej armii, jednak wkrótce Niemcy opuścili miasto, zaś rząd BRL udał się na emigrację do kontrolowanego przez Litwinów Kowna.

Epilog. BRL na uchodźstwie

Emigracja nie oznaczała wstrzymania działalności BRL, której przedstawiciele kontynuowali niepodległościową działalność na uchodźstwie. Nie osiągnęli jednak zbyt wiele. Pewne nadzieje na odzyskanie państwa stworzyła wojna polsko-bolszewicka, jednak postanowienia kończącego wojnę traktatu ryskiego sprawiły, że Białoruś została podzielona między Polskę i Związek Radziecki. Zdaniem niektórych historyków powstanie BRL skłoniło bolszewików do powołania w styczniu 1919 roku Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej stanowiącej namiastkę niezależnej białoruskiej państwowości. Marzenia o niekomunistycznej i niepodległej Białorusi należało odłożyć na wiele lat. Pomimo to rząd BRL na uchodźstwie działał dalej i funkcjonuje aż do dziś. Białoruskiej Republice Ludowej nie udało się odnieść poważniejszych sukcesów. Splot niekorzystnych czynników – słaby poziom świadomości narodowej Białorusinów, niechęć państw ościennych, silne spory wewnętrzne – sprawiły, że państwo to nie odegrało znaczącej roli politycznej. Pomimo to data ogłoszenia niepodległości Białoruskiej Republiki Ludowej pozostaje dla Białorusinów ważnym symbolem dążenia do wolności pomimo niesprzyjających warunków.

Bibliografia:

Oleg Łatyszonek: Białoruskie formacje wojskowe 1917–1923, Białystok 1995

Oleg Łatyszonek: Od Rusinów Białych do Białorusinów. U źródeł białoruskiej idei narodowej, Białystok 2006

Dorota Michaluk: Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń 2010

Eugeniusz Mironowicz: Historia państw świata w XX wieku. Białoruś, Warszawa 2007

Янка Запруднік: Беларусь на гістарычных скрыжаваннях, Mińsk 1996

Татьяна Павлова: У вопросу о границах БНР [w:] Белорусский журнал международного права и международных отношений, nr 1, Mińsk 1999

Рудовіч, Станіслаў: Час выбару: Праблема самавызначэння Беларусі ў 1917, Mińsk 2000