Kategorie
Ostatnie
Popularne

Manewry dyplomatyczne Białorusi z Litwą w pierwszym dziesięcioleciu suwerenności

Litwa i Białoruś to państwa graniczące z sobą od 1991 roku. Jednak historia tych narodów splata się już od wieków. W 1240 roku za sprawą Wielkiego Księcia Mendoga, który zjednoczył pod swoim panowaniem tereny regionu Litwy, Czarnej Rusi, Żmudzi, powstało w późniejszym czasie Wielkie Księstwo Litewskie. Unia Lubelska połączyła Koronę Polską z Wielkim Księstwem Litewskim – tworząc Rzeczpospolitą Obojga Narodów. W ten sposób trzy narody – Polacy, Litwini i Białorusini koegzystowali z sobą przez następne kilkaset lat w jednym królestwie.

            Białoruś to jedno z państw oprócz Litwy, które ma prawo do ubiegania się o miano spadkobiercy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwszym herbem przyjętym przez republikę był znak Pogoni, tym samym nawiązanie do Wielkiego Księstwa Litewskiego było uwidocznione nawet w państwowym godle.

Vytautas Landsbergis by Alma Pater - Mano darbas, CC BY-SA 3.0, Wikipedia

Vytautas Landsbergis

            O szczególnym stosunku obu państw do siebie może przemawiać fakt podpisania  w roku 1991, a więc kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości, Deklaracji o zasadach dobrosąsiedzkich stosunków między Litwą a Białorusią. Można uznać ten akt jako pierwszy dyplomatyczny gest pomiędzy stolicami.  Deklarację podpisał Stanisłau Szuszkiewicz, a stronę litewską reprezentował Vytautas Landbergis. Obaj przywódcy zapewnili tym samym poszanowanie niepodległości obu państw oraz konieczność pokojowej delimitacji granic. 1

            Problem granic pojawił się już po I Wojnie Światowej. W 1920 roku Litwa podpisała pakt z sowiecką Rosją, na mocy którego Lidę i Wilno oderwano od białoruskich ziem. Sprawa Wilna i całego regionu to delikatna kwestia, która rozgorzała na nowo tuż po upadku ZSRR.

            Na początku 1992 roku, Piotr Krawczenko Minister Spraw Zagranicznych Białorusi stwierdził w rozmowie z wiceprzewodniczącym Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, że Białoruś wysuwa żądania terytorialne w stosunku do Wilna. Tak mocne słowa ministra odbiły się szerokim echem na Litwie. Wilno zażądało wyjaśnień w tej sprawie. Szef dyplomacji tłumaczył się, że słowa wypowiedziane ex cathedra nie są jednoznacznym stanowiskiem państwa, jednak nie wycofał się ze swojej tezy o białorusko etnicznej cesze regionu wileńskiego.         

Stanisłau Stanisławawicz Szuszkiewicz, by Saligorsk.org, CC BY-SA 3.0, Wikipedia

Stanisłau Szuszkiewicz

Gdy przewodniczącym Najwyższej Rady był Stanisław Szuszkiewicz, żądania terytorialne nie były priorytetem Mińska. W 1992 roku podczas marcowej  wizyty w Wilnie Szuszkiewicz zaznaczył, że Mińsk nie będzie ubiegać się o terytoria regionu Wileńskiego. Wizyta na najwyższym szczeblu ukazała, że oba państwa nie mają zamiaru wdawać się w przestarzałe spory o pas terytorialny. Jedyną kwestią pozostała sprawa stacji kolejowej w Hodziciszkach oraz tereny przy jeziorze Dryświaty. Dylemat delimitacji miał zostać rozwiązany poprzez obopólne porozumienie stron.       

            „Najmniej zasadnicze kwestie uzgodniono do końca 1994 roku, a 3 stycznia 1995 r. Litwa i Białoruś ratyfikowały w Wilnie umowę o granicy państwowej. Rozmowę w sprawie delimitacji i demarkacji wspólnej granicy o długości 720 kilometrów trwały prawie 3 lata” 2  

            Początek roku 1992 to intensywna działalności dyplomacji Republiki Białoruś w celu możliwości zwiększenia eksportu poprzez port nad morzem Bałtyckim. Morskie okno pozwoliłoby Białorusi zwiększyć dochód z wywozu towarów oraz możliwość pobierania transferu technologii.

            Premier Białorusi Wiaczesław Kiebicz zwrócił się ku państwom nadbałtyckim. Według rządzących najlepszym rozwiązaniem mógł być port morski w Kłajpedzie na Litwie.

            Transport towarów drogą lądową do portów był i jest bardziej opłacalny, gdy wybierze się Kłajpedę na Litwie. Porty w Estonii, na Łotwie czy w Gdańsku są mniej opłacalne dla Mińska z racji większej odległości transportu towarów do owych portów. Brak porozumienia z Wilnem w sprawie transportu towarów przez Kłajpedę był postrzegany jako klęska dyplomacji białoruskiej, dlatego od 1993 premier W. Kiebicz mocno nalegał na dobre stosunki z Wilnem i porozumienie w tej sprawie.

            Litwa zaraz po odzyskaniu niepodległości mocno rozbudowała port w Kłajpedzie. Stał się on jednym z większych portów na wschodniej części basenu morza Bałtyckiego. Jest konkurencją dla portów szwedzkich, polskich, rosyjskich czy nawet niemieckich. Od 1991 przez następne dekady port rozwija się i zwiększa możliwości przyjmowania towarów.

            Od 1993 roku RB co raz mocniej zwracała uwagę na stosunki z Litwą. W 1994 roku nowy etap na linii Wilno-Mińsk otwiera Aleksander Łukaszenka – nowo wybrany prezydent Białorusi.

„W lutym 1995 r. wizytę w Wilnie złożył Aleksander Łukaszenko, gdzie wraz z prezydentem Litwy Algirdasem Brazauskasem podpisał „Traktat o dobrosąsiedzkich stosunkach i współpracy między Republiką Białoruś i Litewską Republiką”. W preambule do traktatu powołano się na wielowiekowe tradycje dobrego sąsiedztwa narodów białoruskiego i litewskiego. Dokument zobowiązywał obie strony do uczynienia wszystkiego, aby ich terytorium nigdy nie stało się miejscem działania państw, organizacji czy pojedynczych osób mogącego prowadzić do ograniczenia suwerenności, integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa państwowego sygnatariuszy traktatu.” 3

            W tym samy czasie podpisano również drugą umowę – Traktat między Republiką Białoruś i Litewską Republiką o przebiegu litewsko-białoruskiej granicy państwowej, która tym samym kończyła czteroletni spór obu państw w sprawie linii granicznej.

            „Stosunki z Litwą prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenko stawiał jako wzór poprawnych relacji między sąsiadami, podkreślał, że przy dobrej woli możliwe jest rozwiązywanie nawet najtrudniejszych spraw spornych. W lipcu 1995 r. podczas pobytu premiera Litwy Adolfasa Šleževičiusa w Mińsku podjęto rozmowy na temat bardzo istotny zarówno dla Białorusi, jak Litwy – szerszego wykorzystania portu w Kłajpedzie do eksportu i importu towarów przez Białoruś.” 4    

Port w Kłajpedzie, By Žiedas - Praca własna, Domena publiczna, Wikipedia

Port w Kłajpedzie

            Polityka zagraniczna Białorusi mocno forsuje wariant dobrych stosunków na linii Mińsk-Wilno. Od początku prezydentury Aleksandra Łukaszenki ustalono wiele nowych porozumień z Wilnem. Wzmocniono politykę publiczną, gdzie Ambasada Białorusi wspierała mniejszość białoruską na Litwie. Widać także wzmocnioną współpracę na poziomie kulturalnym, edukacyjnym i gospodarczym. W celu pogłębiania stosunków pomiędzy krajami stosowano wiele nowych idei, wspólnych projektów koordynowanych na poziomach ministerialnych, które kończyły się corocznymi spotkaniami na Forum Białorusko-Litewskim a idea spotkań przetrwała do dziś.

            Od 1995 roku Republika Litewska starała się wstąpić do struktur Unii Europejskiej i NATO. W 1999 w Helsinkach podczas sesji Rady Europejskiej kraj ten uzyskał promocję i został przyjęty do obu organizacji w 2004 roku.      

            Władze Litwy, mając realną perspektywę uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej w 2002 r., uległy presji Brukseli i przyłączyły się do unijnych sankcji wobec Białorusi, demonstrując przy tym skrajną formę lojalności wobec zachodnich wartości. W latach 2002–2004 wszelkie kontakty polityczne litewsko-białoruskie zostały zamrożone. W tym czasie nie odbyło się żadne spotkanie nawet na szczeblu wiceministrów spraw zagranicznych czy parlamentarnym. Dopiero w 2005 r. wizytę w Wilnie złożył białoruski premier, a w następnym roku wiceminister spraw zagranicznych. Ze strony litewskiej po pięciu latach bojkotu politycznego władz białoruskich wizytę w Mińsku złożył wiceszef dyplomacji. Prezydenci spotkali się po 11 latach przerwy, dopiero w 2009 r 5

            Wstąpienie Litwy w struktury UE i NATO diametralnie zmieniają politykę zagraniczną Białorusi w stosunku do państw regionu Europy Środkowej. Akcesji dokonało dziesięć państw, a w tym państwa takie jak Polska, Czechy, Estonia, Łotwa, Węgry i państwa nadbałtyckie. 

            Republika Litewska to nadal bardzo ważny partner dla Białorusi. Wilno dla Mińska jest korytarzem do Brukseli. Oba państwa mają wiele wspólnych interesów gospodarczych, dlatego nie mogą sobie pozwolić na poważne konflikty dyplomatyczne na podłożu ideologicznym, finansowym czy demarkacyjnym.

Notes:

  1. Eugeniusz Mironowicz, Stosunki polityczne i gospodarcze białorusko-litewskie (1990–2015), Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2015 s. 237
  2. Rafał Czachor, Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991-2011, Polkowice 2011 s. 112
  3. Eugeniusz Mironowicz, Stosunki polityczne i gospodarcze białorusko-litewskie (1990–2015), Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2015 s. 239
  4. Tamże. s.239
  5. Tamże. s. 242