Kategorie
Ostatnie
Popularne

Misja Torwalda Wędrownika albo skandynawskie początki chrześcijaństwa na Białorusi

Tekst: Andrej Katliarčuk
Tłumaczenie: Leon Malinowski

W 1992 r. miński historyk Siarhiej Tarasaŭ zauważył sprzeczność pomiędzy oficjalną koncepcją chrztu Białorusi z Kijowa po roku 988, a mocną więzią łączącą Połock oraz Turów ze Skandynawią.

Niniejszy artykuł poświęcony jest mało znanym i sensacyjnym faktom dotyczącym chrztu Połoczan około roku 986, wspominanym w skandynawskich źródłach. Nasz bohater, wiking Torwald, syn Kodrana, noszący przydomek Wędrownik (Thorvald Kodrasson), urodził się na Islandii ok. 950 roku przy zatoce Skaga (Skagafjörður) w najbardziej wulkanicznej części kraju. Jego życiorys, „Powieść o Torwaldzie Wędrowniku”, zachował się w tekstach trzech islandzkich sag: „Saga o Olafie Tryggvasonie”, Codex Flateyensis (Flateyjarbók), „Kristni Saga” („Saga o chrzcie”). Informacje o Torwaldzie podają również przeróżne kroniki europejskie, co daje podstawę do uznania go za postać historyczną.

Torwald Kodrasson — młody wiking nawraca się na chrześcijaństwo

Fresk w kościele św. Jozafata w Rasonach przedstawiający św. Torwalda

źródło: pieramoha.org

W młodości Torwald służył duńskiemu królowi Swenowi o przydomku Widłobrody. Zauważmy, że król Danii (960-1014) i Anglii (1013-1014) często bywał na słowiańskich wybrzeżach wschodniego Bałtyku. Jego żoną była córka polskiego księcia Mieszka I. Razem z Torwaldem duński król organizował wyprawy do Irlandii i Walii. Już podczas wypraw zauważono niezwykłą, jak na wikinga, cechę Torwalda: wszystkie swoje zdobycze wymieniał na jeńców, których następnie puszczał wolno. Właśnie dzięki temu wodzowie walijscy oddali Torwaldowi wziętego do niewoli króla Swena. W Irlandii Torwald po raz pierwszy zetknął się z wiarą Chrystusową. Ponoć wartości i głębia nowej nauki tak zaimponowały wikingowi, że ów porzucił życie rycerza i udał się do Saksonii, gdzie w r. 980 przyjął chrzest z rąk tamtejszego biskupa Fryderyka.

W tym samym roku, wraz z biskupem Torwald wrócił do ojczyzny, „aby przywieźć swoim braciom światło prawdziwej wiary”. Główny obowiązek misji spadł na wikinga, ponieważ biskup Fryderyk nie znał miejscowego języka. W 981 r. Islandczycy na czele z Erykiem Rudym odkryli Grenlandię. Na początku proces chrztu przebiegał znakomicie. Chrześcijaństwo przyjęli krewni i sąsiedzi Torwalda. Po 106 latach od zasiedlenia wyspy, w Islandii powstał pierwszy kościół. Jednak poganie wystąpili przeciw nowym porządkom. Zaczęli wyśmiewać kaznodziejów. Młodzież wymyślała prześmiewcze przyśpiewki na temat misjonarzy, potem śpiewała je na rynkach i targach.

Poirytowany Torwald pozbawił życia dwóch kpiarzy. W odpowiedzi krewni zabitych zebrali grupę 240 osób i spalili kościół wraz z rezydencją Torwalda, a także ranili wielu chrześcijan. Duszpasterze musieli uciekać z wyspy. Właśnie wtedy Torwald złożył obietnicę, że „nigdy nie wróci do ojczyzny i nawróci chociażby jeden naród na światło prawdy Chrystusowej”. Los chciał, by tym narodem zostali właśnie Białorusini.

W 985 r. przez Jerozolimę Torwald przybył do stolicy Bizancjum. Tutaj znany wiking i przyjaciel króla Danii, spotkał się z samym cesarzem Bazylim II, o przydomku Bułgarobójca, oraz z patriarchą Konstantynopola Mikołajem II. Na prośbę Torwalda cesarz wydał bullę, mianując Islandczyka pełnomocnikiem Bizancjum przed książętami ruskimi w krajach wschodnich wybrzeży Bałtyku. Książęta (miano na uwadze Połock, Nowogród i Psków) mieli słuchać wszelkich rad Torwalda. Zauważmy, że właśnie za czasów Bazylego II Bizancjum osiągnęło szczyt swojej potęgi. Pod jego kontrolę trafiły: Bułgaria, Armenia, Gruzja, południowe Włochy i wreszcie Ruś Kijowska. W r. 988 kijowski książę Włodzimierz uznał zwierzchnictwo cesarza bizantyjskiego, przyjął chrzest, poddał się władzy duchowej greckiego metropolity i ożenił się z siostrą Bazylego II. Dlatego właśnie wcześniejsze wydanie bulli Torwaldowi wydaje się całkiem logiczne. Tym połockim księciem był Rogwołod, który według kronik („Powieść lat minionych”) „przybył zza morza i dzierżył władzę swoją w Połocku”. Niedaleko Sztokholmu zachował się kamień runiczny, postawiony na cześć matki-chrześcijanki przez „króla Ragnwalda” — możliwie, że właśnie tego z Połocka.

Księstwo Połockie a Skandynawia

Księstwo Połockie

źródło: belhistory.com

W sagach Połock  nazwano Palteskia. Pod tą nazwą gród jest wspomniany w szeregu utworów skandynawskich. O Połocku napisano w „Gesta Danorum” Saksona Gramatyka, w „Eymundar þáttr hrings” (saga o Ejmundzie), w „Kristni Saga” („Saga o chrzcie”), „Ǫrvar Odds saga” („Saga o Oddzie Strzale”).

Na Białorusi znaleziono dużą ilość napisów runicznych. Najwięcej na Podźwiniu. Około 100 napisów runicznych umieszczonych na kościach znaleźli białoruscy archeologowie w Maskavičach — twierdzy obronnej Księstwa Połockiego, na północnym zachodzie. Jest to największe takie znalezisko na wschodnich wybrzeżach Bałtyku. Na 86 kościach wyryto około 265 znaków runicznych młodszego (staroszwedzkiego) alfabetu. Wśród napisów znajdują się rozmaite pogańskie zaklęcia magiczne oraz imiona wareskie. Takie znaleziska dają podstawę do mówienia o wzajemnych wpływach kulturowych pomiędzy Szwedami a Krewiczami. Wśród 300 znaków, wykorzystywanych przez ówczesnych mieszkańców Maskawičów jest 11 znaków alfabetu cyrylickiego.

Anonimowa saga z końca XII w. wymienia rzeki Europy Wschodniej, które miały istotne znaczenie w handlu dla wikingów. Otóż z sześciu rzek trzy są białoruskie: Dźwina (Duna), Dniepr (Nepr) i niewielka Druja (Drofn). Dźwina wymieniona jest w napisach kamieni runicznych. Na przykład: „Sumir zginął na Wschodzie, przy ujściu rzeki Dźwiny”. Ten fakt świadczy o osobliwym znaczeniu ekonomicznym oraz politycznym Księstwa Połockiego w dawnych dziejach Skandynawii.

Połock był centrum pierwszego księstwa położonego na terenach współczesnej Białorusi. Właśnie z wikingami związane jest powstanie miasta Połocka. Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 862, kiedy wareski wódz Ruryk oddał gród połocki jednemu ze swych jarlów: „Owemu Połtesk, owemu Rostów, owemu Biełoozioro” („Powieść lat minionych”). Najstarsze ze znalezionych przedmiotów „miejskich” pochodzą właśnie z drugiej połowy IX w. O istnieniu wcześniejszego siedliska słowiańskiego świadczą naczynia lepione z VIII i pierwszej połowy IX w. Krewiczowie stanowili większość pośród ludności państwa połockiego. Oni właśnie nazwali swojego skandynawskiego księcia slawizowanym imieniem Rogwołod. Księstwo szybko rozszerzało swoje granice kosztem ziem Liwów i Łatgalów. Widocznie dlatego nowogrodzki książę Włodzimierz (Waldemar), (Nowogród zawsze był konkurentem Połocka) rozpoczął z Połockiem wojnę. Rzecz w tym, że klasyczna droga „z Waregów w Greki” przez Nowogród i Kijów była mniej efektywna od wariantu połockiego. Przez zatokę Ryską i Dźwinę można było o wiele szybciej dopłynąć do Dniepru oraz Morza Czarnego. Dlatego więc, jak zauważył duński historyk Adolf Stender Petersen, państwo kijowsko-nowogrodzkie szybko zetknęło się z próbą hegemonii ze strony innego państwa skandynawsko-słowiańskiego z centrum w Połocku, które prawdopodobnie powstało w tym samym czasie w basenie Dźwiny i usiłowało stworzyć nową drogę z Morza Bałtyckiego do Dniepru. Następna smutna historia — splądrowanie Połocka przez Włodzimierza i zabicie Rogwołoda. Klucz do zrozumienia tych wydarzeń znajduje się w dawnej Szwecji, w walce różnych wareskich klanów kupieckich o wielki szlak wschodni. Walka Połocka z Nowogrodem i Kijowem przewija się przez całą historię dawnej Rusi: „A odtąd wzięli miecz Rogwołozi wnucy przeciwko Jarosławim wnukom” („Opowieść lat minionych”).

Misja wśród Krewiczów odnosi sukces

W r. 986 Torwald przybył do Połocka razem z pomocnikiem Stewnirem Targelsonem. Jeden z połockich Waregów pomagał tłumaczyć kazania na język białoruski. Misja była na tyle udana, że Torwald postanowił nie ruszać się dalej i pozostać w Połocku. Tu został wybudowany kościół i klasztor św. Jana, „niedaleko miejsca pod górą o nazwie Drofn”. W Połocku nasz misjonarz spotkał się z innym wikingiem-chrześcijaninem Olafem Tryggvasonem (969-1000). Ten Skandynaw z arystokratycznego norweskiego rodu był wychowywany w Nowogrodzie, później służył w Kijowie. Żoną Olafa była córka polskiego króla Bolesława Chrobrego. Po spotkaniu w Połocku Olaf udał się do ojczyzny, gdzie został obwołany królem. Młody król ochrzcił Norwegów i został uznany za pierwszego świętego Norwegii. Norweski ruch narodowy zaczął się w XIX w. powstaniem zwyczaju świętowania Dnia Świętego Olafa.

Śmierć Torwalda i jego kult wśród Połoczan

Torwald został przeorem założonego przez siebie klasztoru św. Jana i umarł w Połocku około r. 1000. Możliwe jest, że misjonarz zginął podczas szturmu miasta przez wojska księcia Włodzimierza — wroga państwa połockiego. Wyprawę na Połock Włodzimierz przygotowywał w Szwecji, gdzie przez trzy lata za pieniądze nowogródzkich kupców najmował wikingów, aby do szczętu zburzyć gród na Dźwinie — konkurenta handlowego dla Nowogrodu i Pskowa. Jak mówią kroniki, na rozkaz Włodzimierza obrońcy miasta zostali okrutnie zabici. Gród był zrujnowany i później powstał na nowym już miejscu. Na oczach Rogwołoda, Włodzimierz zgwałcił jego córkę Rognedę (Ragnhild), po czym zabił księcia i wszystkich jego synów. Możliwie, że przy tym był obecny i nasz Torwald, który mógł zginąć, broniąc rodzinę książęcą przed Włodzimierzem.

Ironią losu można nazwać fakt, że w tym samym roku chrześcijaństwo zostało oficjalnie przyjęte w ojczyźnie Torwalda Islandii. Również w roku 1000 spotkali się w bitwie dwaj przyjaciele Torwalda — król Danii Swen i król Norwegii Olaf. Młody norweski król zginął z ręki starszego wroga. Po 50 latach od tamtych wydarzeń, około roku 1050, do Połocka przybył wiking Brand. Odwiedził on grób Torwalda w klasztorze, noszącym imię misjonarza. Według świadectwa Branda Połoczanie uważali Torwalda za „swojego wielkiego świętego”. Dynastia połocka nadal miała bliskie stosunki ze Skandynawią. Król Danii Waldemar I ożenił się z córką Księcia Połockiego i Mińskiego Wołodara Hlebowicza Sofią Mińską (1141-1198).

Dlatego więc chrzest Białorusi (przynajmniej jej pierwszego w historii państwa) miał miejsce nie w 988 r., a w 986. Kronika połocka, w której prawdopodobnie były informacje na ten temat, niestety nie zachowała się. Wiemy jedynie, że w XVIII w. badał ją rosyjski historyk Tatiszczew. Później kronika zaginęła. Możliwe jest, że została zniszczona na rozkaz Katarzyny II, bo informacja z tej kroniki była sprzeczna z oficjalną wersją rosyjskiej historii. W tym wariancie zabójca i gwałciciel Włodzimierz jest świętym Włodzimierzem Krasne Słoneczko.

Połocka Hagia Sophia, XI w., stan obecny.

źródło: www.istpravda.ru

Na końcu warto przypomnieć fakty pierwszych białorusko-skandynawskich relacji religijnych:

  • Właśnie w skandynawskich, a nie w słowiańskich grobach znajdywano przedmioty kultu chrześcijańskiego.
  • Rogneda założyła klasztor około roku 1005.
  • Wikingowie Szymon i Afrykan założyli pierwszy klasztor w ukraińskiej ziemi — Ławrę Kijowsko-Peczerską.
  • Książę Turowski Świętopełk w 1005 r. ufundował kościół według obrządku łacińskiego. Świętopełk był krewnym duńskiego króla Swena Widłobrodego, przyjaciela Torwalda. Obaj monarchowie ożenili się z siostrami — córkami Króla Polskiego Bolesława Chrobrego. Według turowskich legend pierwsi misjonarze przypłynęli do grodu Prypecią, na świętych krzyżach kamiennych, z których trzy zachowały się do dziś. Podobne legendy w Europie były związane z działalnością irlandzkich misjonarzy.
  • W XI w. w szwedzkiej Sigtunie biskupem był Asmund — przedtem arcybiskup Połocka.
  • W Szwecji znajdywano krzyże białoruskiego pochodzenia, oraz gliniane jaja wielkanocne z Polesia.
  • Białoruski Kościół Prawosławny uznawał dwóch skandynawskich świętych — Knuta i Magnusa, których nie zna cerkiew rosyjska.
  • W XII w. w duńskim Kalunborgu, królowa białoruskiego pochodzenia, Sofia założyła kościół, który naśladuje połocką katedrę Mądrości Bożej (Hagia Sophia).
  • W XI-XIII w. istniał „gocki kościół” w Połocku i „wareska bożnica” w Smoleńsku.
  • W XII-XIV w. istniał połocki kościół na Gotlandzie.

Prof. Dr Hab. Andrej Katliarčuk (Андрэй Катлярчук, Andrej Kotljarchuk), białoruski historyk. Wykłada na uniwersytecie Południowego Sztokholmu, gdzie bada relacje skandynawsko-białoruskie na przestrzeni wieków.

Źródło: epolotsk.com

Zdj. Drakkar wikinków, źródło: wikipedia