Romantyzm na ziemiach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów cz. I
Kategorie
Ostatnie
Popularne

Romantyzm na ziemiach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów cz. I

Źródła romantyzmu, jako okresu kulturowego, tkwią w kryzysie tradycyjnego systemu wartości, jaki zawładnął Europą przełomu XVIII i XIX wieku. Był wynikiem burzliwych przemian dziejowych, a także załamania się systemu myślowego i ideologii oświeceniowej. Europa pogrążała się w chaosie przemian i kryzysie wartości cywilizacyjnych. Młodzi ludzie w całej Europie zbuntowali się przeciw zacieśnianiu horyzontów umysłowych człowieka do granic wyznaczonych przez poprzednie pokolenie. Dlaczego miano by uznawać, że „szkiełko i oko”, jak ironicznie napisał Mickiewicz, wystarcza człowiekowi jako źródło wiedzy? W kręgach młodych artystów i myślicieli, wśród ludzi wrażliwych, upowszechniła się choroba wieku – Weltschmerz. Ogarniało ich poczucie pustki i bezwartościowości życia. Odpowiedzią na to było poszukiwanie, głównie przez młodych, nowego, trwałego systemu wartości. Rodził się bunt wobec świata, ale też nasilał pesymizm” 1.

Powstający w tych okolicznościach romantyzm odwoływał się do różnorodnej tradycji literackiej i filozoficznej, m.in. angielskiej powieści gotyckiej, Wiliama Szekspira, Jana Jakuba Rousseau, Johanna Wolfganga Goethego, rodzimej ludowości czy mistycznej filozofii Emanuela Swedenborga. Oświeceniowa optyka: człowiek widziany przez pryzmat społeczeństwa i spełnianych w nim ról zostaje odwrócona; społeczeństwo widziane jest przez pryzmat jednostki, jej praw egzystencjalnych i uczuć. Romantyzm staje się afirmacją człowieka, indywidualizmu i szeroko rozumianej wolności. W literaturze pojawiają się postacie wybitnych jednostek, buntujących się różnorako przeciwko „złej” rzeczywistości. Przykładem takich postaw są: reneizm, werteryzm, schilleryzm, bajronizm, prometeizm. Z czasem bunt jednostki, mający początkowo cechy i wymiar głównie egzystencjalny, zacznie odnosić się do sfery społecznej i politycznej, choć zawsze widzianej z perspektywy jednostki i poprzez nią 2.

Charakterystyczne tendencje i wyznaczniki nowej epoki, jej światopoglądu i poetyki, mając walor powszechności, uzyskiwały jednak swoiste odzwierciedlenie i realizację w wymiarze poszczególnych literatur narodowych. Mówiąc o romantyzmie, należy mówić o poszczególnych, specyficznie kształtujących się romantyzmach narodowych, w których to co ogólne, łączy się każdorazowo, nieco odmiennie, z tym co rodzime.

W Rzeczypospolitej Obojga Narodów ten ideowo-artystyczny nurt zdeterminowany był zarówno przez charakterystyczne czynniki zewnętrzne jak i wewnętrzne. Oprócz tendencji artystycznych, filozoficznych – zrodzonych na gruncie sztuki zachodnioeuropejskiej, w wyniku rewolucyjnych przemian społecznych, politycznych i obyczajowych, które wywarły wpływ na kształtowanie i rozwój nowej epoki w Rzeczypospolitej – zasadnicze znaczenie miało to, że kraj rozdarty był pomiędzy trzech zaborców, a narody wchodzące w skład Rzeczypospolitej nie posiadały swojego państwa. Rozwijająca się sztuka i literatura jest więc wytworem zniewolonych artystów i zniewolonego narodu, rozwija się początkowo wyłącznie w kraju, później także na zesłaniu oraz emigracji.

Ziemie Rzeczypospolitej po III rozbiorze, źródło: wikipedia

Ziemie Rzeczypospolitej po III rozbiorze

W wyniku trzech rozbiorów Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku etniczne białoruskie ziemie były inkorporowane w skład Imperium rosyjskiego i do pierwszej wojny światowej ich historyczny los, polityczny, gospodarczy i kulturalny rozwój był ściśle związany z państwem Rosyjskim. W budowie swojej polityki na wschodnich obszarach byłej Rzeczypospolitej carska administracja wychodziła z założenia, że są to przedwieczne rosyjskie ziemie. Takie sformułowanie zaczęto wykorzystywać w carskim prawodawstwie i w oficjalnych dokumentach. Stąd wynikał główny, docelowy kierunek polityki caryzmu na tym terytorium – pełna, ostateczna i bezzwrotna unifikacja z wielkoruskimi ziemiami imperium. Jednocześnie jednak carska władza musiała liczyć się z miejscową szlachtą, która reprezentowała wielką polityczną i kulturalną siłę i bez której władza była po prostu niezdolna do kierowania dołączonymi ziemiami. Dlatego w pierwszej połowie XIX wieku władza zachowała w zachodnich guberniach w systemie sądowym i samorządowym wiele elementów z czasów Rzeczypospolitej. Również w systemie oświaty, jak poprzednio, panował język polski i większość szkół była kontrolowana przez duchowieństwo katolickie 3

Katarzyna II Wielka, źródło: wikipedia

Katarzyna II Wielka

Na początku caryca Katarzyna zrobiła szereg dosyć aktywnych unifikacyjnych kroków odnośnie dołączonych do imperium rosyjskiego ziem Rzeczypospolitej. Te kroki dotyczyły zarówno systemu miejscowego państwowego zarządzania, jak również życia religijnego. Na przykład, carski rząd spróbował siłą zmuszać unitów do przejścia na prawosławie. Jednak po przyjściu do władzy Pawła I nastąpił stosunkowo długi okres względnie liberalnej polityki rosyjskich władz w zachodnich guberniach. W celu polepszenia stosunków z miejscową szlachtą rosyjska władza wróciła dawne nazwy i część funkcji szlacheckich instytucji. W sferze sądownictwa cywilnego nadal działały normy Statutu Litewskiego. Dzięki staraniom osobistego przyjaciela imperatora Aleksandra I – Adama Czartoryskiego aktywnie rozwijało się w tym okresie szkolnictwo polskojęzyczne pod kierownictwem jednego z najlepszych w imperium Rosyjskim Uniwersytetu Wileńskiego. Absolutna większość urzędników guberni oraz powiatowych państwowych instytucji pochodziła z miejscowej szlachty, której przedstawiciele zajmowali nawet posady kierowników guberni. Oficjalną administrację musieli jednak prowadzić w języku rosyjskim 4.

Liberalny kierunek carskiej polityki na byłych ziemiach Rzeczypospolitej w znacznym stopniu był uwarunkowany również sytuacją zagraniczną. Rosja aktywnie uczestniczyła w wojnach z Napoleonem, dlatego zależało jej na spokoju wewnątrz kraju. Jednak po wejściu do Rosji wojsk Napoleona w 1812 roku znaczna część szlachty Białorusi i Litwy przeszła na jego stronę, spodziewając się, że Bonaparte przyczyni się do odrodzenia niezależnej Rzeczpospolitej. Z miejscowych mieszkańców sformowanych było kilka jednostek wojskowych, które walczyły przeciwko rosyjskiej armii. Wielu właścicieli ziemskich guberni białorusko-litewskich aktywnie pracowało w organach zarządzania, stworzonych na tyłach francuskiej armii. Nowym władzom sprzyjało również katolickie i unickie duchowieństwo. Jednak białoruscy chłopi zaczęli wojnę partyzancką przeciwko wojskom napoleońskim, które zajęły się rabowaniem kraju. Ta wojna mimo tego, że nie trwała długo, przyniosła ogromne materialne i ludzkie straty Białorusi. Jej następstwa jeszcze długi czas odbijały się na życiu gospodarczym kraju 5.

Przejście części szlachty Litwy i Białorusi na stronę Napoleona nie wpłynęło w znaczący sposób na politykę rosyjskich władz na białorusko-litewskich ziemiach. Jak wcześniej miał miejsce rozkwit polskojęzycznego systemu edukacji, a urzędnicy tych terenów pochodzili głównie z miejscowej szlachty. W ścianach głównej uczelni – Uniwersytetu
Wileńskiego – panował duch wolnomyślicielstwa i „litewskiego” patriotyzmu. Przejawem tego było powstanie w 1817 roku tajnego towarzystwa filomatów, wokół którego później utworzyły się bardziej szerokie i masowe organizacje m.in. filaretów. Przyjaciele wspomnianych towarzystw ogłaszali jako swój cel kulturalno-oświatową działalność na korzyść odrodzenia Rzeczypospolitej. Organizacje skupiały przede wszystkim utalentowaną młodzież. Wystarczy wspomnieć wielkiego poetę Adama Mickiewicza, naukowca przyrodoznawcę Ignacego Domejkę, filologa Józefa Kowalewskiego, poetów i tłumaczy Antoniego Edwarda Odyńca, Tomasza Zana i in. W większości pochodzili oni z etnicznie białoruskich obszarów i nazywali siebie „Litwinami”, rozumiejąc pod tym pojęciem przynależność do duchowego i historycznego dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. Oczywiście jednocześnie byli również patriotami Polski – Rzeczypospolitej. W 1823 roku towarzystwo filomatów i filaretów zostało wykryte przez policję, a najbardziej aktywni działacze zostali wysłani za granicę Białorusi i Litwy. Polityczna sytuacja, na białorusko- litewskich ziemiach, zaczęła zmieniać się w latach 20. XIX wieku, kiedy rząd imperatora Mikołaja I zaczął robić kroki skierowane na ograniczenie kulturalnej wolności szlachty, wzmacniając tendencje do rusyfikacji 6.

Uniwersytet Wileński, dziedziniec Skargi, kościół św. Janów, Aula Kolumnowa, źródło: wikipedia

Uniwersytet Wileński, dziedziniec Skargi, kościół św. Janów, Aula Kolumnowa

Należy tutaj podkreślić, że jeszcze w tamtym okresie białoruski wyzwoleńczy ruch odbywał się w granicach polskiego narodowowyzwoleńczego procesu, o czym pisze Aleksiej Kauka – białoruski historyk i literaturoznawca – dzieląc białoruski ruch narodowy na dwa główne etapy. Etap pierwszy obejmuje okres 1794–1863 i był to ruch przeważnie w granicach polskiego narodowowyzwoleńczego procesu. Natomiast drugi, świadomy białoruski, z ostatecznym celem odrodzenia białoruskiej państwowości, obejmował lata 1863–1918. W pierwszym etapie przeważają sporadycznie widoczne przejawy literackiej, naukowej, kulturalno-oświatowej działalności w środowisku drobnej szlachty, w większości spolszczonej, studentów i wykładowców Wileńskiego Uniwersytetu. Badany był język, kultura, zwyczaje, historyczna przeszłości Białorusinów, stopniowo uświadamiany był własny etniczno-kulturowy indywidualizm Białorusinów, ich podobieństwa i różnice odnośnie innych słowiańskich narodów. Później zaczęły się próby wznowienia przerwanej tradycji drukowania książek w języku białoruskim. Działalność ta oznaczała w gruncie rzeczy literacki protest przeciwko oficjalnej polityce carskich władz, przeciwko nastawieniu polskiej arystokracji w stosunku do Białorusi. Protest spowodowało ignorowanie historycznej samodzielności białoruskiego etosu, języka, kultury, asymilacja białoruskiej ludności w stronę rusyfikacji lub polonizacji. Do rodzenia się pierwszych przejawów białoruskiego ruchu, bezpośrednio, czy pośrednio przyczyniły się towarzystwa filomatów i filaretów, demokratyczne towarzystwa w Wileńskiej Akademii Medycznej, Bratni Związek Młodzieży Litewskiej oraz działalność wielu naukowców i badaczy m. in. Ignacego Onacewicza, Michała Bobrowskiego, Ignacego Daniłowicza, Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, Teodora Narbutta, Eustachego i Konstantego Tyszkiewiczów, Adama Kirkora i innych. Najbardziej widoczne i konsekwentne, kulturalno-narodowe dążenia odrodzeniowe, przejawiły się w nowej białoruskiej literaturze, szczególnie w twórczości Jana Barszczewskiego, Jana Czeczota, Pauluka Bahryma, Wincentego Rawińskiego, Konstantyna Wieranicyna, Аrcioma Wiaryhi-Darewskiego, Władysława Syrokomli, Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Wincentego Karatyńskiego i Pawła Szpilewskiego. Ich utwory, oświatowe przedsięwzięcia świadczyły o przebudzeniu narodowej świadomości, o formowaniu się białoruskiej narodowej inteligencji. Stały się faktycznym dowodem zdolności białoruskiego piśmiennictwa do wypracowania własnego narodowego stylu, do pokonania pogranicznego białorusko- polskiego albo białorusko-rosyjskiego rozdwojenia, na drodze do narodowej twórczej syntezy. Po powstaniu listopadowym w wyzwoleńczym ruchu naradza się rewolucyjno-demokratyczny nurt charakteryzujący się połączeniem literackiej oświaty i politycznej walki, widoczny m.in. w twórczości Franciszka Sawiczа 7

Marcin Zaleski, Cykl Listopadowy, Wzięcie Arsenału, 1830, źródło: wikipedia

Marcin Zaleski, Cykl Listopadowy, Wzięcie Arsenału, 1830

Powstanie 1831 roku stało się jednym z przełomowych momentów w historii białoruskich ziem w XIX wieku. Po jego upadku carska administracja zaczęła podejmować stanowcze kroki w kierunku ich unifikacji i asymilacji z centralnymi guberniami imperium. Faktycznie dla carskiego rządu była to dobra podstawa do usprawiedliwienia ostrego kursu politycznego. Powstanie ogarnęło przeważnie zachodnie regiony Białorusi. Główną rolę w jego organizacji odgrywała miejscowa szlachta. Powstanie również było wspierane przez katolickie i niewielki odsetek unickiego duchowieństwa. Część powstańców stanowili również chłopi, których do udziału w partyzantce aktywnie zachęcali sami właściciele ziemscy. Jednak faktycznie większość chłopów do zaistniałych wydarzeń nastawionych było obojętnie. Przyczyną tego był niezbyt konkretnie sformułowany program agrarny kierownictwa powstańczego, jak również negatywy stosunek do powstania większej części proboszczów unickich, którzy mieli istotny wpływ na swoich parafian. Na pomoc powstańcom Białorusi i Litwy z Królestwa Polskiego przyszły oddziały Giełguda i Chłapowskiego, jednak odniosły one porażkę. Jesienią 1831 roku na ziemiach białoruskich działania wojenne zostały faktycznie zakończone 8.

Po upadku powstania zaczęły się represje wobec jego uczestników. Majątki miejscowej szlachty, która wystąpiła przeciw władzy, zostały skonfiskowane. Zaczęto prowadzić aktywną politykę likwidacji stanu szlacheckiego, w wyniku której znaczna część najbiedniejszych przedstawicieli uprzywilejowanego stanu straciła swoje prawa. Również ograniczona została samodzielność szlacheckich samorządów. Skasowane zostały wszystkie szlacheckie instytucje, które jeszcze były zachowane od czasów Rzeczypospolitej. Prawo udziału w wyborach posiadali według ustawy z 1835 roku tylko ci właściciele ziemscy, którzy byli na służbie państwowej nie mniej niż dziesięć lat. W taki sposób władza dążyła do zabezpieczenia się przed przenikaniem do urzędów „nieprawomyślnego elementu”. Jednocześnie władza próbowała wzmocnić swoją pozycję w zachodnich guberniach poprzez przyciąganie na te tereny rosyjskich urzędników. Rosjanom, którzy przeprowadzili się do zachodnich guberni, dawano służbowe ulgi. Jednak znaczącego efektu taka polityka nie przyniosła, gdyż nadal większa część lokalnych urzędników państwowych składała się z miejscowej szlachty wyznania katolickiego. Chociaż wyższe i najbardziej odpowiedzialne stanowiska w miejscowej administracji zajmowali po 1831 roku wyłącznie Rosjanie.

III Statut litewskt-1588, źródło: wikipedia

III Statut litewskt-1588

Wielkie symboliczne znaczenie miało skasowanie III Statutu Litewskiego, jakiego poszczególne artykuły w dalszym ciągu zachowywały swoją moc w dziedzinie prawa cywilnego. W świadomości litewskiej szlachty funkcjonował on jako symbol byłej państwowej i politycznej wielkości ich kraju 9.

Jednym z ważniejszych wydarzeń historii Białorusi XIX wieku, jakie w istotny sposób wpłynęło na historyczny los narodu, było skasowanie kościoła unickiego w 1839 roku i przyłączenie unitów do religii prawosławnej. Poprzez skasowanie unii i usunięcie niepokornych duchownych caryzm faktycznie pozbawił szlachtę Białorusi ideologicznych więzi ze stanem chłopskim, a przede wszystkim przyczynił się do zaniku bardzo ważnego ideologicznego czynnika, który odróżniał Białorusinów od Rosjan i od Polaków i powstrzymywał proces ich narodowo-kulturalnej asymilacji. Na początku lat 50. XIX wieku rząd carski przyjął dodatkowo szereg kroków, skierowanych przeciwko szlachcie zamieszkującej białoruskie ziemie. W większym stopniu ograniczone zostały uprawnienia szlacheckich instytucji. Szczególnie dyskryminujący był ukaz, według którego synowie miejscowych właścicieli ziemskich wyznania katolickiego zobowiązani byli do pójścia na służbę państwową poza granicami Białorusi. W lutym 1855 roku car Mikołaj I nakazał generalnym gubernatorom zachodnich guberni powołać na wszystkie najbardziej odpowiedzialne stanowiska urzędników rosyjskich wyznania prawosławnego, sprowadzonych tu z oddalonych na wschód regionów imperium. 10

Obrazek główny: Walenty Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828, źródło: wikipedia

Notes:

  1. J. Bajda [i in.], Wielki leksykon literatury polskiej, Wrocław 2007, s. 443.
  2. Ibidem, s. 444.
  3. Гісторыя Беларусі канца ХVІІІ – пачатку ХХ ст. у дакументах і матэрыялах, уклад. А.Ф. Смалянчук, Вільня 2007, с. 7.
  4. Ibidem, s. 8
  5. Ibidem
  6. Ibidem, s. 9
  7. A. Каўка, Беларускі вызваленчы рух, „Спадчына” 1991, № 4, с. 7.
  8. Ibidem, s. 9
  9. Ibidem, s. 10
  10. Ibidem, s. 11